Is het neoliberalisme een complot? deel 2.

quote:

Op donderdag 4 augustus 2011 16:49 schreef sandemann het volgende:
Dankzij jullie ben ik tot de volgende definities gekomen, het valt heel mooi samen:

Intellectuelen proberen het handelen en bewustzijn van mensen te duiden door het als uiting te beschouwen van brede maatschappelijke ontwikkelingen, die op hun beurt worden beschouwd als een uiting van het handelen en bewustzijn van mensen. Daarin is dus per definitie geen ruimte voor unieke individuen, tenzij deze wetenschappelijk significant zijn.

(Interessant hierbij is dat intellectuele individuen er zelf pas toe doen als ze een significante rol hebben, die ze bijvoorbeeld kunnen krijgen als ze een flinke groep intellectuelen om zich heen verzamelen, ter bevestiging van die rol.)

Filosofen daarentegen zoeken meerwaarde in de eigen, oorspronkelijke gedachten, om van daaruit de wereld te duiden. Zodra intellectuelen de filosoof of zijn denkbeelden herkennen als significant, wordt hij onderdeel van het intellectuele gedachtegoed. Toonaangevende wetenschappers zijn per definitie filosoof én intellectueel. Omdat filosofie de bron vormt van wetenschap, hoeft een filosoof anderzijds geen intellectuele kwaliteiten te hebben. Filosofie heeft in de kern immers geen oorsprong in wetenschap, maar in het individu.

Vanuit deze gedachte is het linkse stigma van intellectuelen goed te verklaren. Voor socialisten fungeert de staat immers als maatschappelijke oorsprong van welzijn, terwijl liberalen die voornamelijk plaatsen in individuele kwaliteiten en verantwoordelijkheden. Omdat hierbij reële belangen, en dus morele waarden, een rol spelen, is sprake van ideologieën.

Oorspronkelijke gedachten zijn voor het subject evident. Als hieraan bovendien waarde wordt gekoppeld, dan krijgt de gedachte het predikaat 'inzicht'. Zodra meer mensen dit inzicht aanhangen, ontstaat een expliciete moraal. Omdat deze nu significant is geworden, krijgt het de aandacht van intellectuelen, die het zullen objectiveren in concretere standpunten en mogelijk in een wet. Aan die standpunten en wetten worden individuen geduid en getoetst.

quote:

Op donderdag 4 augustus 2011 17:35 schreef Ryan3 het volgende:

[..]

Historici behandelen het bewustzijn weer geheel anders.
En ook is het plaatje Marx-bewustzijn-vals bewustzijn niet helemaal af natuurlijk. Bij Marx draait alles over zijn relatie tot Hegel, bewustzijn (klassebewustzijn-vals bewustzijn?), transcedentie, praxis.
Misschien in een vervolg van dit topic? Op zich wel de moeite waard, denk ik.
Waarin ook meer ingegaan wordt op de "Ideologie" van Breivik/Bosma/Wilders???

quote:

Op donderdag 4 augustus 2011 20:51 schreef Antaris het volgende:
Samenvatting?

quote:

Op donderdag 4 augustus 2011 22:13 schreef sneakypete het volgende:
Het jammere aan een nieuw deel (onvermijdelijk als het is) is dat het nu lastig is om terug te lezen, maar misschien dat Klopkoek alsnog een reactie weet te geven op eerder geposte dingen van mij.

Dan weer even terug naar de basis:
Het (neo)liberalisme is een logische opleving geweest van het liberale denken nav het enorme falen van de totalitaire planeconomieën uit de 20e eeuw en dan vooral de mate van onderdrukking en geweld die dat met zich heeft meegebracht.
Vervolgens heeft het vrijheidsdenken een cultstatus verworven en werd vrij zijn een doel in zichzelf. Het doet erg denken aan de Marxistisch-Hegeliaanse interpretatie van de geschiedenis van these en antithese; het Marxisme bleek zelf een antithese op te roepen, het neoliberalisme. Ook bracht het Marxisme een nieuwe klassentegenstelling die over het hoofd was gezien door Marx; die tussen staat en burger. Marx geloofde immers in een statenloze én klassenloze samenleving. Dat is in feite hetzelfde als wat libertariërs geloven, alleen die onderkennen dan tenminste dat er dan wel grote welvaartsverschillen zijn.
Nivillering brengt dus dwang met zich mee en wanneer je er dan een doel in zichzelf van maakt ipv een bescheiden middel om de goede orde te bewaken en mensen een kans te bieden, vernietig je de vrijheid en elke mogelijkheid op lotsverbetering.

Omgekeerd heeft het (neo)liberalisme ook zijn fouten, waarvan sommigen ongetwijfeld al door Marx werden ingezien. De meest fatale fout is de assumptie dat mensen redelijk gelijk zijn in hun capaciteiten. Rutte zei het onlangs: iedereen heeft een uniek talent. En hoewel ik op Rutte heb gestemd, weten we allemaal dat dat wel erg rooskleurig voorgesteld is.
Daar komt bij dat welvaart van generatie tot generatie opgebouwd en doorgegeven kan worden, zodat er op den duur steeds grotere klasseverschillen ontstaan, doordat er in sommige families niet die nodige spaarzaamheid is (of de mogelijkheid ertoe).
Liberalen negeren het erfgoed van de voorgaande generaties, in zowat alle opzichten dus ook in dit opzicht. Hierdoor gaan ze dus voorbij aan de waarheid dat hardcore liberalisme idd leidt tot grotere welvaartsverschillen. Nu zijn die an sich geen probleem, maar het is dan wel nodig om een (klein) vangnet in te stellen voor de mensen die het minder getroffen hebben.

Omgekeerd is zo'n vangnet niet altijd betaalbaar en is het vaak hopeloos bureaucratisch en efficiënt.

Wat ik met deze post eigenlijk wil zeggen: Het liberalisme heeft net zo goed zwakke plekken als haar tegenhanger(s). Er is gewoonweg geen simpele, eenduidige oplossing voor maatschappelijke vraagstukken.

Dan nog de vraag of het neoliberalisme een complot is. Nee, natuurlijk is het dat niet. Er zijn kleine 'elites' en randgroeperingen die het denken een warm hart toedragen, maar dat geldt natuurlijk voor elk gedachtengoed. Het neoliberalisme is populair geworden omdat het beantwoordt aan de hoop op een simpele oplossing voor het probleem dat mensheid heet, nb als reactie op het totalitarisme uit de vorige eeuw.

Oh, en Ryan3: wees nu aub niet zo hufterig door Breivik erbij te halen. Dat heeft echt niets meer te maken met het neoliberalisme. Breivik schoot op sociaaldemocraten omdat hij het multiculturalisme verafschuwt. Hij had in feite net zo goed op neoliberalen kunnen schieten, want die zijn ook niet altijd erg verstandig geweest als het om immigratiezaken gaat.
Doet dus niet ter zake en is een onsmakelijke poging om het neoliberalisme iets in de schoenen te schuiven op een wijze die erg doet denken aan uitspraken die je in 2002 hoorde over 'kogels van links' na de moord op Fortuyn.

quote:

Het neoliberalisme leidt tot hernieuwde feodale verhoudingen

Frank Ankersmit

Tekst: Arjan Vliegenthart Foto: Reyer Boxem / Hollandse Hoogte

De historicus Frank Ankersmit is sinds jaar en dag een van de meest vooraanstaande liberale filosofen in Nederland. Hij gold jarenlang als een van de partij-ideologen van de VVD. Totdat de kredietcrisis hem partijloos maakte. Maar dat wil niet zeggen dat hij er geen meningen meer op na houdt. Spanning sprak met hem, over de scheiding tussen private en publieke belangen en de lessen van de kredietcrisis. ‘Met het neoliberalisme zijn we op weg naar een oligarchie, waar een kleine groep de staat opzadelt met het behartigen van hun eigen belangen.’

Q:Twee jaar geleden zegde u uw lidmaatschap van de VVD op. Wat was daarvoor de belangrijkste reden?
De belangrijkste reden was dat de VVD geen lessen wilde trekken uit de kredietcrisis en het failliet van het neoliberalisme. Als liberaal staat voor mij de heldere scheiding tussen publieke en private belangen centraal. Ik zeg met nadruk belangen, omdat het volgens mij daarom gaat. Vaak wordt er gesproken over de scheiding tussen staat en maatschappij (of staat en markt), maar dat is mij te staatsrechtelijk. Juist als we spreken over private en publieke belangen kunnen we onderzoeken waar we mee te maken hebben, dan hebben we als het ware een onafhankelijke variabele.

Zodra publieke belangen in private handen komen gaat het mis. De geschiedenis laat dat zien: denk aan de belastingpachters van het feodalisme en ancien régime die zich verrijkten ten koste van het publieke belang. Andersom geldt dat overigens ook. We hoeven maar aan het Sovjet-communisme te denken om in te zien dat het evenzeer in het publieke belang is dat private belangen niet in handen van de staat vallen. Terwijl een dergelijk regime de private belangen van de partijbonzen heel goed dienen kan.

Alleen wanneer we zaken goed scheiden, kunnen we problemen voorkomen. Publieke belangen horen door publieke instanties (de staat) behartigd te worden en private belangen door private instanties (de samenleving). Dat is het ideaal. Organiseert men het anders, dan gaat men ofwel richting feodalisme, ofwel richting totalitarisme. Deze les hebben de Nederlandse liberalen helaas niet geleerd uit de krediet-crisis.’

Q:Daarmee zijn wij bij een van uw centrale stellingen: het neoliberalisme heeft op een kwalijke manier publieke belangen geprivatiseerd. Hoe werkt dit in de praktijk?
‘Neem de financiële sector. Daar zijn door twintig jaar neoliberaal dereguleringsbeleid alle aspecten van het financiële bancaire systeem in contact met elkaar gekomen. Met alle ongewenste consequenties van dien. Een probleem in één deel van het financiële systeem besmet het hele systeem.

Dat hebben we met de kredietcrisis gezien. Speculerende bankiers gingen met het spaargeld van burgers aan de haal. Dat deden zij vanuit hun private belang en vanuit hun eigen optiek is het nog begrijpelijk ook. Het systeem maakte het mogelijk voor hen om zo te handelen. En omdat de bancaire sector in Nederland, maar ook in bijvoorbeeld Ierland en IJsland, zo groot was moest de overheid ervoor borg staan. Anders zou het bij ons en elders in het honderd lopen. Daarmee werden de private belangen van de bankiers met publieke middelen overeind gehouden.
Dat is de wereld op zijn kop. Daarom zeg ik als liberaal: zorg voor een heldere scheiding tussen private en publieke belangen. Maak waterdichte schotten tussen zakenbanken, die speculeren, en retailbanken, die ervoor zorgen dat het gewone economische verkeer kan plaatsvinden. Dat laatste is een publieke opgave. Richt daarnaast als overheid een rijkspostspaarbank op. Ik heb mijn geld daar veel liever, dan bij zo’n speculerende zakenbank.’

Q:Geldt deze vermenging van privatisering van publieke belangen alleen voor de bancaire sector of zijn er meer voorbeelden?
‘Er zijn veel meer voorbeelden, waar je ziet dat private belangen publiek georganiseerd worden. Of beter gezegd: waar door verzelfstandiging private belangen op een kwalijke manier vermengd worden met publieke opgaven. Kijk maar eens naar wat er nu met het onderwijs gebeurt. Ons onderwijssysteem krijgt steeds meer het karakter van private instanties. Met alle gevolgen van dien. Dan zie je verschijnselen die je in de private sector niet ziet: een explosieve groei van het aantal managers, die tot overmaat van ramp geen binding met de werkvloer hebben en die – als je even pech hebt – door exorbitante salarissen aan zelfverrijking doen. Zo wordt de staat gebruikt om een kleine groep te verrijken. Let wel, dit proces is niet zozeer het gevolg een van een politieke samenzwering of iets dergelijks. De betrokkenen zelf zijn zich vaak niet bewust van de processen die op dit terrein spelen. Zij zijn dergelijke salarissen normaal gaan vinden.

Dat leidt tot ironische, maar tegelijkertijd ook heel pijnlijke ontwikkelingen, Zoals een school die geld kreeg voor beter onderwijs, maar die daarmee naar de beurs ging. Dat ging heel prima: die school werd wel rijk, maar daar zijn scholen niet voor. Die moeten goed onderwijs geven, geen winst maken.’

Q:Hoe voorkom je dan dat scholen en andere publieke instellingen zich als private partijen gaan opstellen?
‘Voor de publieke en private sector gelden verschillende waarden en verschillende mechanismen. Voor beide sectoren is een plek, maar beide sectoren moeten ook hun grenzen kennen. De private sector wordt gekenmerkt door de noodzaak winst te maken, te concurreren, het leven van de concurrent zuur te maken, klantgericht te werken om ervoor te zorgen dat je als bedrijf overeind blijft. Voor heel veel zaken gaat dat ook prima. Maar niet voor publieke opgaven, zoals het onderwijs. Daar gelden andere waarden, die door het publieke belang worden ingegeven. De overheid moet iedereen gelijk behandelen, niet uit zijn op winst, maar responsief handelen richting haar burgers.

Dat zijn heel oude inzichten, die overigens niet alleen in democratische landen tot uiting hoeven te komen. Het zijn beginselen van goed openbaar bestuur. Dat had Ulpianus al door, een Romeins rechtsgeleerde aan het begin van de derde eeuw na Christus. Zijn stelling was dat de Romeinse staat verantwoordelijk was voor de publieke verantwoordelijkheden en dat dit met publiekrecht moest worden vastgelegd. Daar waar het ging om de relatie tussen individuen was het privaatrecht van toepassing.’

Q:Maar hoe bepaal je wat een publieke en wat een private aangelegenheid is?
‘Dat is voor een groot deel de uitkomst van een ideologische afweging. Maar het ideologisch debat is al langere tijd dood. Ere wie ere toekomst, de SP was de eerste en is de enige partij die nog serieus oppositie voert tegen het neoliberalisme en de politiek van de onvermijdelijkheid. Ik was – juist als liberaal – bijzonder getroffen door wat Emile Roemer onlangs in Buitenhof zei over de relatie tussen de private en publieke zaak. Het was me uit het hart gegrepen.’

Q:Hoe komt het dat de VVD, tot voor kort toch uw partij, niet gevoelig lijkt te zijn voor uw argumenten?
‘De VVD is van oudsher erg georiënteerd op het Amerikaanse en Britse liberalisme. In deze landen is een soort achttiende-eeuws liberalisme dominant, een soort van defensief liberalisme. In de achttiende eeuw streden de liberalen tegen de monarchie, die toen nog absolute macht had. De liberale strategie was erop gericht om deze macht zoveel mogelijk in te perken. De achttiende-eeuwse liberalen waren toen niet in staat om een rechtstreeks gevecht met de gevestigde orde om de regeringsmacht te winnen. Zo min mogelijk macht voor de koning en zo veel mogelijk ruimte voor vrije burgers was het devies. Daarin paste een kleine overheid. Je vindt dit liberale gedachtegoed nog terug in de Grondwet van de Verenigde Staten. Die kwam in 1787 tot stand en ademt nog het defensief liberalisme. Die Grondwet is bijna heilig geworden in de Verenigde Staten en daarmee ook een vorm van liberalisme dat een zo klein mogelijke overheid voor staat.

In de negentiende eeuw veranderde het liberale gedachtegoed. In Europa, Frankrijk voorop, werd de liberale beweging sterker en kon ze na de Franse Revolutie van 1789 de strijd met de gevestigde orde om de regeringsmacht wel aan. Het negentiende-eeuwse liberalisme is een scheppend liberalisme: met aandacht voor hoe de overheid vorm zou moeten krijgen. De liberale grondlegger van het huidige Nederlandse politieke systeem, Thorbecke, is daar een voorbeeld van. Thorbecke zag het belang van infrastructuur en spoorwegen. Hij heeft daarover nog geschreven – de geschiedenis zit vol met toeval – met mijn bet-overgrootvader, die toendertijd een katoenfabriek in Deventer had. Voor Thorbecke ging het om de vraag hoe we de staat zouden moeten inrichten en hoe we publieke belangen moeten waarborgen. In het defensief liberalisme is deze vraag nooit aan de orde geweest.

Rutte en zijn regering zijn erg van het defensieve liberalisme. Zij zijn absoluut geen opvolgers van de negentiende-eeuwse Nederlandse liberalen. De VVD vandaag de dag is de les van de Franse Revolutie vergeten. Die revolutie ging erom de publieke en private taken uit elkaar te trekken. Wat je nu onder het mom van het neoliberalisme ziet, is dat private belangen publiek gemaakt worden. Daarmee gaat het neoliberalisme tegen de kern van het liberalisme in.’

Q:Volgens u is de kredietcrisis een keerpunt in de geschiedenis – net als 1789, de beide wereldoorlogen en de val van de Muur dat waren. Als dat zo zou zijn, zouden we dat ook moeten merken. Doen we dat wel?
‘Nee, en dat is bijzonder ergerlijk. De politiek, in Nederland en daarbuiten, ziet niet goed onder ogen wat de consequenties zijn. Wat je ziet is dat er wel maatregelen worden genomen, maar ik verwacht weinig van regelgeving. Regelgeving heeft altijd lekken en banken zullen zoeken naar lekken en deze gebruiken. Daarom is het zo ongelooflijk belangrijk dat het debat over de kredietcrisis op gang komt. Maar dat gebeurt niet.

Kijk maar eens naar het regeerakkoord. Daar staat het onomwonden. We moeten hard bezuinigingen, 18 miljard. Maar hoe het komt dat we nu moeten bezuinigen, staat er niet. De bezuinigingen worden als een onvermijdelijkheid gepresenteerd. De regering zegt: er zal stringent beleid moeten worden gevoerd, wat iedereen hard raakt, maar naar de achtergronden van de crisis kijken we niet. En dat is symptomatisch voor het huidige tijdsgewricht. Het is de politiek van de onvermijdelijkheid, die een ernstige bedreiging voor onze democratie is.’

Q:Hoe komen we hier uit?
‘Bewustwording is in dit opzicht de eerste stap. Om het maar hard te zeggen: erkennen dat we gechanteerd worden. En dat dit beleid in het belang is van een kleine groep. We zeggen vaak dat we in een representatieve democratie wonen, maar dat klopt niet. We leven in toenemende mate in een oligarchie, een stelsel waarin een kleine groep het voor het zeggen heeft en waarin deze groep door middel van publieke organisaties zijn eigen belang veiligstelt. In dat opzicht zijn we op weg terug naar het feodalisme waar de staat garant staat voor het belang van een bepaalde, private groep.
In dat opzicht ben ik ontsteld over hoe de Tweede Kamer op dit moment met zich laat sollen. Als je kijkt hoe de regering de Kamer informeert. Onlangs verscheen er een proefschrift over hoe slecht, laat en onvolledig de regering het parlement informeert. En niemand wordt daar boos over. Dat parlementariërs zich zo laten piepelen en niet zeggen: ‘Dit pikken we niet. Zonder informatie gaan wij niet het debat met de regering aan.’ Los van oppositie en coalitie zou daar veel grotere verontwaardiging moeten staan. Knoeien met informatie is knoeien met macht. Als de Tweede Kamer niet ingrijpt, gooien we onze democratie te grabbel.

Dat we tegelijkertijd ook experimenteren met burgerfora, participatieve democratie en referenda helpt ons niet vooruit. Dat zijn lapmiddelen. Dat is doen alsof je de relatie tussen kat en muis verandert door te zeggen dat de kat de muis nog steeds mag opeten, maar dat de muis protest mag aantekenen. Daar wordt geen bestuurder echt bang van.

Maar er is hoop. Onderzoek laat zien dat burgers bereid zijn om onder omstandigheden de publieke belangen voorrang te geven boven private belangen. In die zin zouden partijen veel meer werk ervan moeten maken om deze publieke belangen te mobiliseren. CDA en VVD doen dat op dit moment niet en zeggen: wij gaan voor economische groei, daar wordt onze private rijkdom groter van. Maar burgers willen meer en zijn bereid daaraan ook hun stem te verlenen.’

quote:

Hans Achterhuis ontmaskert de ideologie van het neoliberalisme – met al haar verleidelijke én verwoestende kanten – tegen de achtergrond van de kredietcrisis. Het neoliberalisme blijkt net zo utopisch als het communisme. De retoriek is welhaast identiek en de gevolgen zijn net zo desastreus. En tot ieders verrassing blijkt het neoliberalisme te leiden tot vertraging in de groei.’. Met deze prikkelende woorden wordt de achterkant van het boek De utopie van de vrije markt (2010) gesierd.

Het boek van Hans Achterhuis, een filosoof en theoloog die inmiddels is uitgeroepen tot Denker des Vaderlands, verschijnt in een tijd waarin de glorie van het marktgericht denken ideologieën als het communisme en het socialisme definitief van het politieke (wereld)toneel lijkt te hebben verdreven. Zo maakt Europa de laatste jaren een serieuze ‘verrechtsing’ door en lijken haar inwoners het pad van het neoliberalisme met ferme tred in te zijn geslagen. Dit alles in de veronderstelling dat de vrije markt het ultieme model vormt om politieke problemen op te lossen en de economie gezond te krijgen alsook te houden.

De denker Hans Achterhuis (1942) trekt deze veronderstelling ernstig in twijfel en toont op niet mis te verstane wijze aan dat hier slechts sprake is van een utopische belofte. Het adagium dat Achterhuis bij deze onderneming in gedachten houdt is afkomstig van Spinoza en houdt in dat de menselijke verhoudingen zonder vooringenomenheid moeten worden bestudeerd. Geconstateerd kan worden bij het lezen van De utopie van de vrije markt dat hij zich aan dit adagium houdt en daarbij ook zijn eerdere opvattingen en uitlatingen niet ontziet. Met enige regelmaat herziet Achterhuis zijn eerder ingenomen posities als gevolg van blinde vlekken en aannames die bij nadere studie niet langer houdbaar zijn gebleken.

De utopie van de vrije markt is opgebouwd uit vier grote delen.

Het eerste deel vormt de basis van het boek en geeft de grondgedachte van het neoliberalisme weer dat ontmaskerd wordt als utopie. Hierbij staat het gedachtegoed van de filosofe Ayn Rand, vooral tot uitdrukking gebracht in haar roman Atlas Shrugged (1957), centraal. In tegenstelling tot Europa heeft haar denken in Amerika bij de ‘gewone man’ onwaarschijnlijk stevig wortel geschoten. (De volgens Rand linkse intellectuele elite reageerde ronduit negatief op haar werk.) De hoeveelheid aandacht die Achterhuis aan haar filosofie besteedt komt voort uit het feit dat Achterhuis haar werk ziet als een popularisering van het denken van de econoom en neoliberaal Friedrich von Hayek; langs deze weg gaf Rand de neoliberale utopie, ‘de utopie van de begeerte’, gestalte. 1 Daar waar Hayek meent dat maatschappelijke verbeteringen tot stand moeten komen door aparte delen van die samenleving zeer gedoceerd te veranderen, deinst Rand er niet voor terug om radicaal met de bestaande traditie te breken. De behoefte aan een revolutie of radicale breuk met een bestaande situatie of traditie is één van de kenmerken van een utopie, zo kunnen we niet alleen van Achterhuis (De erfenis van de utopie) leren, maar ook van de Britse cultuurfilosoof Roger Scruton (Het nut van pessimisme en de gevaren van de valse hoop (2010), pp. 76-77). 2 3

Achterhuis deelt de lezer mee dat we volgens Rand alleen dienen te geloven ‘in een objectief kenbare werkelijkheid die met de menselijke rede te vatten is, waarbij het volgen van eigen belangen geen subjectieve keuze is, maar objectief gezien de meest redelijke optie is’; een denkwijze die als Objectivisme door het leven gaat. Het rationele eigenbelang komt het sterkst tot wasdom via scheppende activiteiten uitmondend in het produceren van eigendommen; dit alles slechts ter faveure van het individu en in eerste instantie zeker niet ten voordele van de samenleving. Het overleven van de mensheid is volgens Rand gebaseerd op zeer succesvolle producenten, zo laat Achterhuis ons weten. In de ideale wereld van Rand draait alles om produceren, concurreren en handel. Niets, maar dan ook niets, gebeurt uit altruïsme, medemenselijkheid of vriendschap.

Deze ideologie inclusief een ultrakapitalistisch mensbeeld, bracht Alan Greenspan, leerling van Ayn Rand en lange tijd de president van de Amerikaanse Federal Reserve Bank, ertoe om een financiële politiek te voeren die, geheel tot zijn eigen verbazing, uiteindelijk leidde tot een wereldomvattende kredietcrisis. ‘Hoe een utopisch geloof letterlijk blind kan maken voor de harde feiten, blijkt uit de diepe overtuiging waarmee Alan Greenspan alle economische gegevens die op een kredietcrisis wezen, bewust negeerde.’, zo luiden de woorden van Hans Achterhuis op de achterzijde van De utopie van de vrije markt. De kredietcrisis, met de crisis op de huizenmarkt in haar kielzog, bewijst dat marktwerking alleen, dus met uitsluiting van overheidsingrijpen, niet de benodigde antwoorden levert op onze politieke en economische problemen.

Het gehele eerste deel van het boek van Hans Achterhuis kan gezien worden als een tekst die de leemte opvult in het kennisbestand van ons Europeanen ten aanzien van de grondslag van het heersende kapitalisme in Amerika. Vanaf deze plaats, dank daarvoor!

Het tweede deel van De utopie van de vrije markt is te beschouwen als een rondgang door de economische geschiedenis van de mensheid. We leren hiervan dat het goede leven zich niet alleen veelal buiten de markt afspeelt, maar ook buiten de staat. Achterhuis vestigt terecht de aandacht op de onontkoombaarheid van wederkerigheidsrelaties die nodig zijn voor het bestaan van een gemeenschap. Wetenschappelijk onderzoek van de laatste jaren, zoals dat van de primatoloog Frans de Waal bijvoorbeeld, laat zien dat niet alleen fenomenen als eigenbelang, egocentrisme, begeerte, concurrentie en strijd een overlevingswaarde hebben maar dat samenwerking, altruïsme en wederkerigheid qua overlevingswaarde voor een gemeenschap hier niet voor onderdoen. (Het werk van Frans de Waal komt slechts eenmaal via de bespreking van het werk van Aafke Komter kort ter sprake in het boek van Achterhuis.) Hans Achterhuis kan ten aanzien van een doordenking van deze thematiek verder op weg worden geholpen.

Neurowetenschappelijk onderzoek, zoals o.a. uitgevoerd door Antonio Damasio, laat nl. zien dat rationaliteit, redelijkheid en normativiteit zonder gevoelsleven, waaronder de ‘ik-beleving’ en de ‘ik-ander-beleving’ (algemener ‘subject-object-beleving’), niet mogelijk is. Niet alleen gevoelens die ten grondslag liggen aan strijdlustig gedrag en marktgericht denken maar ook gevoelens die nodig zijn voor de totstandkoming van wederkerigheidsrelaties en altruïsme spelen hierbij een cruciale rol. De opvatting van Ayn Rand, dat het volgen van eigen belangen geen subjectieve keuze is, maar objectief gezien de meest redelijke optie is, wordt dus vanuit recent wetenschappelijk werk niet ondersteund. Bij het maken van keuzes ten behoeve van een goed en redelijk leven spelen zowel subjectieve als objectieve aspecten een rol. Rand heeft geen oog voor de invloed van emoties die spelen bij de manifestatie van de subjectieve emotiemoralen (zoals die recentelijk ook zijn beschreven door Jan Verplaetse in zijn boek Het morele instinct. Over de natuurlijke oorsprong van onze moraal (2008) ). De objectieve rationele ethiek, zoals bijvoorbeeld die van Immanuel Kant (1724-1804) of Jeremy Bentham (1748-1832), vormen een aanvulling en/of een correctie op de subjectieve emotiemoralen maar vervangen deze niet.

Aangezien Ayn Rand met haar Objectivisme de pretentie heeft een volledig en volwaardig filosofisch systeem te bieden, zo leren we van Achterhuis, kan er dus ook op haar metafysica/ontologie en epistemologie de nodige kritiek worden geleverd. 4 De in ontologisch opzicht subjectieve zijde van het bestaan, het domein van het subjectieve denken, emoties en gevoelens, 5 inclusief de invloed ervan op onze (wetenschappelijke) theorievorming en ons handelen, wordt qua metafysische status in het werk van Rand ernstig tekort gedaan. 6 Deze grote omissie in het werk van Rand kan vermoedelijk medeverantwoordelijk worden gehouden voor haar utopisch denken op het terrein van haar politieke en sociale filosofie. 7 Tot zover de aanvullende opmerkingen op het onderzoek van Achterhuis.

Het derde deel van De utopie van de vrije markt is gewijd aan het denken over de vrije markt. Achterhuis werkt deze thematiek uit door het werk van achtereenvolgens Aristoteles, Thomas More, John Locke, Adam Smith, Jeremy Bentham, Karl Marx, Ēmile Durkheim en John Maynard Keynes te behandelen. Hier zal worden afgezien deze exercitie nog eens dunnetjes over te doen. Maar dat Achterhuis deze bespreking op vruchtbare en doeltreffende wijze uitvoert mag worden gezegd.

Het vierde deel van De utopie van de vrije markt heeft als titel ‘De gerealiseerde utopie van de vrije markt’. Hierin worden economische en politieke zaken aan de orde gesteld die zeer actueel zijn en roepen om een adequate duiding. Achterhuis slaagt erin om onderwerpen als ‘hebzucht en bonussen’, de marktwerking in de zorg en de gehele neoliberale teneur waarmee we op dit moment op het politieke en economische wereldtoneel geconfronteerd worden, in een passend perspectief te plaatsen. Achterhuis verleent de titel ‘De neoliberale tsunami’ aan dat deel in dit hoofdstuk waarin hij de hulpverlening aan de bevolking op Sri Lanka bespreekt aan de hand van het werk van Naomi Klein. We staan hier iets langer bij stil omdat in deze bespreking de desastreuze gevolgen van de utopie van de vrije markt op zeer markante wijze zichtbaar worden.

Het is schrijnend om te lezen hoe de fysische tsunami gebruikt is om de neoliberale agenda op te dringen aan de bevolking van Sri Lanka; een bevolking die na deze ‘hulpverlening’ zelf is gaan spreken over een ‘tweede tsunami’ die het land getroffen heeft. Het in één klap verdwijnen van de bestaande instituties, wetten, langzaam tot stand gekomen gebruiken en verzamelde wijsheden, hielpen de condities scheppen om dit gebied geheel opnieuw langs neoliberale Washington Consensus op te bouwen ten koste van de lokale bevolking en hun cultuur. De hulpverlening, die niets anders bleek te zijn dan een ongevraagde en opgedrongen neoliberale missie met aantoonbaar negatieve gevolgen voor de hulpbehoevenden, is te classificeren als de uitvoering van een utopisch programma die alleen mogelijk werd door een radicale breuk met het verleden.

Tot slot, de epiloog van De utopie van de vrije markt. Na het vallen van de Berlijnse Muur is het voormalig socialistische en communistische bolwerk bekend komen te staan als zijnde een utopie. Nu ontmaskert Hans Achterhuis het marktgericht denken, zoals vormgegeven in het neoliberalisme, ook als een utopie. Wat rest ons nog te denken over een gerechtvaardigde sociale en politieke filosofie. Gelukkig wijst Achterberg in zijn epiloog een weg die in de toekomst bewandeld zou kunnen worden. Hij pleit voor een herstel van de verhouding tussen markt, staat en burgermaatschappij (‘civil society’). Deze burgermaatschappij bestaat uit mensen ‘die zelf hun verantwoordelijkheid nemen en marktpartijen (evenals overheidsdienaren) op persoonlijke titel aanspreken en zo nodig tot de orde roepen. Dan gaat het dus om persoonlijke initiatieven, waar mogelijk versterkt door institutionele platforms voor moreel beraad.’.

In zijn pleidooi voelt Achterhuis zich gesteund door het werk van Aristoteles en diens deugdenethiek. Volgens deze oude Griekse denker hebben we naast praktische wijsheid, moed, zelfbeheersing en maatgevoel ook rechtvaardigheid nodig waarbij het algemeen belang centraal staat. Echter, de deugdenethiek van Aristoteles mag misschien een belangrijk deel van het slotstuk van het boek van Achterhuis vormen, maar is geenszins het sluitstuk van de dialoog over deze materie. Immers, de ethiek van Aristoteles is onder filosofen bepaald niet onbesproken gebleven en vraagt om nadere studie wanneer het gaat om deze in ons huidig tijdsgewricht op waarde te schatten. Laat de verschijning van het boek van Achterhuis het startpunt zijn voor een nieuw debat over staatsinrichting en de wijze waarop de globalisering, o.a. op het gebied van de economie, vorm moet worden gegeven.

Een al eerder gemaakte algemene opmerking en lofprijzing is dat Achterhuis in staat is zijn opvattingen en door hem eerder ingenomen posities openlijk te herzien. Dit komt de geloofwaardigheid van zijn boek ten goede. Zo schrijft hij bijvoorbeeld in alle intellectuele kwetsbaarheid:

“De dystopische trekken van de neoliberale utopie tekenden zich in de loop van mijn onderzoek wel steeds duidelijker af: verschraling van menselijke relaties omdat de hele wereld tot een markt wordt gereduceerd, gewelddadige onteigening en ontworteling van grote groepen mensen, toenemende sociale ongelijkheid, uitsluiting van burgers die de concurrentiestrijd op de markt niet aankunnen, afbraak van de politieke macht van gemeenschappen, een paradoxale toename van toezicht en controle. Deze dystopische schaduwkanten liegen er niet om. Maar bij al deze negatieve punten bleef ik geloven dat de vrijmaking van de markt in elk geval economisch haar beloften zou hebben waargemaakt in de vorm van een wereldwijde groei van economie en welvaart, hoe ongelijk die welvaart ook mocht zijn verdeeld.” (p. 296).

Achterhuis laat vervolgens aan de lezer zien hoe hem, tijdens het voortschrijden van zijn onderzoek, de schellen van de ogen vielen.

Al met al is het boek van Hans Achterhuis inderdaad ‘een ware eye-opener’ zoals Dirk Verhofstadt in Liberales schrijft. Daarnaast zou het misschien ook gepositioneerd kunnen worden als fundament voor het partijprogramma van (paarse) partijen zoals D66 (en GroenLinks). Het betreft hier in ieder geval een zeer opmerkelijk en bijzonder leerzaam boek dat eigenlijk verplichte kost zou moeten zijn voor alle politici, beleidsmedewerkers, ondernemers, burgers en stemgerechtigden, kortom, voor iedereen.

De oorspronkelijke liberale stroming wordt gedragen door denkers als John Locke, Adam Smith, Jeremy Bentham en Ludwig von Mises. Naast Hayek kan ook de econoom Milton Friedman gezien worden als één van de architecten van het neoliberalisme. Achterhuis houdt hem direct en indirect verantwoordelijk voor veel pogingen om de utopie van het vrijemarktkapitalisme te realiseren. ↩
In tegenstelling tot neoliberalen zijn conservatieve denkers als Hume, Smith, Burke, Oakeshott en Scruton uitstekend in staat om een combinatie van het vrije marktdenken en een traditionele maatschappijvisie te verdedigen. ↩
De kritiek van Scruton op utopieën komt in de volgende frase helder tot uitdrukking: “Karl Popper bestempelde het vermijden van weerlegging als het kenmerk van pseudowetenschap; hij zag falsifieerbaarheid als de ruggengraat van de wetenschappelijke methode en van de manier waarop wij, rationele wezens, onderhandelen over het leven, ‘zodat onze hypotheses sterven in plaats van wijzelf’, zoals zijn fameuze uitspraak luidde (Popper 1972, p. 248). Maar de utopistische immuniteit voor weerlegging is naar mijn overtuiging een immuniteit op een dieper niveau dan de immuniteit die Popper signaleerde in de pseudowetenschappen van zijn tijd. Want ze paart zich aan het besef dat de utopie onmogelijk is. Onmogelijkheid en onweerlegbaarheid gaan onbekommerd hand in hand.” (Scruton 2010, pp. 69-70). (In het boek Objective Knowledge: An Evolutionary Approach (1972) dat Popper schreef, ontwikkelde hij een driewereldentheorie met als doel objectieve theorievorming, zoals dat in echte en goede wetenschap plaatsvindt, van het subjectieve denken te onderscheiden.) ↩
Ayn Rand streeft een filosofisch systeem na met daarin een metafysica, epistemologie, ethiek, esthetiek en politieke filosofie. ↩
In feite betreft het de gehele inhoud van Poppers wereld 2. ↩
Theorievorming (conceptueel) vindt plaats in Poppers wereld 3 en ons handelen in Poppers wereld 1. (Epistemologisch beschouwd zijn de werelden 1 en 3 toegankelijk vanuit het 3e persoonsperspectief terwijl wereld 2 alleen toegankelijk is vanuit het 1e persoonsperspectief.) Rands Objectivisme hoort ook thuis in wereld 3 en heeft eveneens een substraat van subjectieve gevoelens en subjectieve (ongeconceptualiseerde) gedachten die van invloed zijn. ↩
Deze beweringen zijn gebaseerd op de informatie over Ayn Rand zoals die via het boek van Achterhuis tot de lezer komt. ↩

quote:

Op zaterdag 6 augustus 2011 12:07 schreef Klopkoek het volgende:

[..]

Dat is leuk maar dan zouden ze eerst eens aan zelfreflectie moeten doen (en de PvdA ook). D66 van nu is niet meer hetzelfde als onder Wolffensperger en GroenLinks is niet meer dan van Rosenmoller.

quote:

Op zaterdag 6 augustus 2011 11:53 schreef Klopkoek het volgende:
Mooi kort en bondig stuk van Chomsky vandaag.
http://www.truth-out.org/america-decline/1312567242

quote:

For financial institutions the primary concern is the deficit. Therefore, only the deficit is under discussion. A large majority of the population favor addressing the deficit by taxing the very rich (72 percent, 27 percent opposed), reports a Washington Post-ABC News poll. Cutting health programs is opposed by overwhelming majorities (69 percent Medicaid, 78 percent Medicare). The likely outcome is therefore the opposite.

The Program on International Policy Attitudes surveyed how the public would eliminate the deficit. PIPA director Steven Kull writes, “Clearly both the administration and the Republican-led House (of Representatives) are out of step with the public’s values and priorities in regard to the budget.”

The survey illustrates the deep divide: “The biggest difference in spending is that the public favored deep cuts in defense spending, while the administration and the House propose modest increases. The public also favored more spending on job training, education and pollution control than did either the administration or the House.”

The final “compromise” – more accurately, capitulation to the far right – is the opposite throughout, and is almost certain to lead to slower growth and long-term harm to all but the rich and the corporations, which are enjoying record profits.

quote:

The House Appropriations Committee cut the budget request for the Securities and Exchange Commission, the prime barrier against financial fraud. The Consumer Protection Agency is unlikely to survive intact.

quote:

Op zaterdag 6 augustus 2011 18:28 schreef Klopkoek het volgende:

[..]

Of er wat mee mis was is idd heel betrekkelijk maar het is wel een gegeven dat een aantal dingen zijn gebeurd waar dat model geen antwoord op had (er was geen recept voor) en geen rekening mee hield.

quote:

Op zaterdag 6 augustus 2011 16:08 schreef GSbrder het volgende:

[..]

Dat is weer een uiterst sterk staaltje cherry-picking. Indirecte actoren, betrokken bij het ontwikkelen van een denkkader, worden verantwoordelijk gesteld voor het handelen van een FED-directeur die beinvloed was door een arbitraire stroming genaamd het "neoliberalisme" of "ultrakapitalisme" en daardoor hebben liberale denkers van eeuwen terug indirect de financiele crisis van nu gerealiseerd.

Even vergetende dat de positie van Alan Greenspan uberhaupt in een puur kapitalistisch land niet zou voorkomen; sterker nog, hij is de Wesley Mouch van het corporatisme die Ayn Rand et al verafschuwd en de normen die door verschillende mensen als waar zijn aangenomen (achtereenvolgens het liberalisme, objectivisme, kapitalisme, corporatisme, libertarisme, anarchisme en monetarisme worden op één hoop gegooid) gebruikt om een verklaring te zoeken voor de financiele crisis.

quote:

Op zaterdag 6 augustus 2011 16:25 schreef Klopkoek het volgende:

[..]

Stiglitz vond ik vooral sterk toen hij de Bankruptcy Act van 2005 erbij haalde. Hij betoogt dat de industrie nog even snel de wetten/voorwaarden veranderde toen de boel mis dreigde te lopen.
Begrijp me niet verkeerd: de oude situatie was typisch Amerikaans en wezensvreemd voor Nederland, wij zouden dat veel te soft vinden (dat je bankroet kunt gaan en daarna weer miljonair worden is typisch amerikaans en zo was de wet ook ingericht). Maar de nieuwe wet is ronduit schandalig en het tot op de laatste druppel willen uitpersen van peasants. Dat daar niks van deugt blijkt wel uit het feit dat een hoop brave betalende Amerikanen opeens toch een brief binnenkregen dat ze een betalingsachterstand hadden. Wat bleek: de bank hield ontvangen betalingen achter, verstopte ze ergens diep weg en deed het in het register doen voorkomen alsof het wanbetalers waren.
Die wet deugt gewoon niet en dat heeft Stiglitz goed uitgedokterd moet ik zeggen.

quote:

Op zaterdag 6 augustus 2011 20:10 schreef sneakypete het volgende:

[..]

Dat mag natuurlijk, maar wat stel jij dan simpelweg voor om een volgende grote economische crash te voorkomen? Hoe ziet dat beleid eruit?

quote:

Op zaterdag 6 augustus 2011 20:13 schreef KoosVogels het volgende:

[..]

Zijn economische crashes uberhaupt te voorkomen? Je kunt hooguit het risico beperken. Conjunctuurwisselingen zijn inherent aan economie, lijkt mij.

quote:

Op zaterdag 6 augustus 2011 20:25 schreef sneakypete het volgende:
Hayek was over het algemeen helemaal niet zo enorm radicaal. Hij was niet tegen het idee van een basisinkomen of tegen regulering als het gaat om bijv. gifstoffen. Hij was enkel van mening dat het goed was om op zoveel mogelijk terreinen de mogelijkheid van vrije toetreding te behouden.
Anders gezegd: hij zou nu niets zien in bijv. het nationaliseren van het bankwezen, maar erop wijzen dat het zou volstaan om te streven naar een meer solide dekkingsgraad bij banken en fondsen, ook als dat in eerste instantie minder zou opleveren.

quote:

The Shock Doctrine
In THE SHOCK DOCTRINE, Naomi Klein explodes the myth that the global free market triumphed democratically. Exposing the thinking, the money trail and the puppet strings behind the world-changing crises and wars of the last four decades, The Shock Doctrine is the gripping story of how America’s “free market” policies have come to dominate the world-- through the exploitation of disaster-shocked people and countries.

At the most chaotic juncture in Iraq’s civil war, a new law is unveiled that would allow Shell and BP to claim the country’s vast oil reserves…. Immediately following September 11, the Bush Administration quietly out-sources the running of the “War on Terror” to Halliburton and Blackwater…. After a tsunami wipes out the coasts of Southeast Asia, the pristine beaches are auctioned off to tourist resorts.... New Orleans’s residents, scattered from Hurricane Katrina, discover that their public housing, hospitals and schools will never be reopened…. These events are examples of “the shock doctrine”: using the public’s disorientation following massive collective shocks – wars, terrorist attacks, or natural disasters -- to achieve control by imposing economic shock therapy. Sometimes, when the first two shocks don’t succeed in wiping out resistance, a third shock is employed: the electrode in the prison cell or the Taser gun on the streets.

Based on breakthrough historical research and four years of on-the-ground reporting in disaster zones, The Shock Doctrine vividly shows how disaster capitalism – the rapid-fire corporate reengineering of societies still reeling from shock – did not begin with September 11, 2001. The book traces its origins back fifty years, to the University of Chicago under Milton Friedman, which produced many of the leading neo-conservative and neo-liberal thinkers whose influence is still profound in Washington today. New, surprising connections are drawn between economic policy, “shock and awe” warfare and covert CIA-funded experiments in electroshock and sensory deprivation in the 1950s, research that helped write the torture manuals used today in Guantanamo Bay.

The Shock Doctrine follows the application of these ideas through our contemporary history, showing in riveting detail how well-known events of the recent past have been deliberate, active theatres for the shock doctrine, among them: Pinochet’s coup in Chile in 1973, the Falklands War in 1982, the Tiananmen Square Massacre in 1989, the collapse of the Soviet Union in 1991, the Asian Financial crisis in 1997 and Hurricane Mitch in 1998.

quote:

Recensie van Naomi Kleins De shockdoctrine

Geschreven door Jip woensdag, 17 oktober 2007 12:37

ImageDe illusies van de neoliberale revolutie.

De dood in de winter van 2006 van Milton Friedman, de intellectuele leider van de beweging voor radicale vrijhandel, gaf alom aanleiding tot het opnieuw vertellen van wat Naomi Klein de 'officiële versie' van de geschiedenis van het neoliberalisme noemt. In deze versie voerde Friedman een 'vreedzame ideeënstrijd tegen de mensen die vonden dat regeringen de verantwoordelijkheid hadden om in de markt in te grijpen om de scherpe kantjes ervan te verzachten.' Voor deze marktfundamentalisten, die zich verenigden in de 'Chicago school of economics' departement aan de universiteit van Chicago, zat het tij echter lange tijd tegen. Sinds de Tweede Wereldoorlog bestond er namelijk een grote consensus over de rol van de overheid in de samenleving. Dit gold voor zowel de sociaal-democratieën in het westen als de communistische staten in het oosten als de nationalistische bevrijdingsbewegingen in het zuiden. Intensief overheidsingrijpen was hier de regel.

Sinds de vroege jaren tachtig van de vorige eeuw, toen Thatcher in Groot-Brittannië en Reagan in de Verenigde Staten aan de macht waren, kwam hier verandering in. 'Eindelijk waren er politieke leiders die de moed hadden onbeteugelde vrije markten in de echte wereld in de praktijk te brengen,' zo verwoordt Klein de gedachtegang van de neoliberalen. Zij voegt daar aan toe: 'Volgens dit officiële verhaal waren de vrijheid en de welvaart die volgden nadat Reagan en Thatcher beiden hun markt vreedzaam en democratisch hadden bevrijd zo duidelijk wenselijk dat de massa's, behalve om Big Macs, ook om reaganomics vroegen toen dictatoriale regimes van Manila tot Berlijn ineen begonnen te storten.' Het is in deze versie van de geschiedenis dat Friedman een plek heeft veroverd als 'De man van de Vrijheid.'

De belangrijkste veronderstelling van deze officiële geschiedenis, waardoor Friedman de geschiedenis in kon gaan als intellectuele vrijheidsstrijder, is dat 'de triomf van het gedereguleerde kapitalisme uit vrijheid is geboren.' Meer nog, Friedman veronderstelde dat onbeteugelde vrije markten niet alleen samengaan met democratie, maar dat ze er ook de voorwaarde voor zijn. Voor Friedman zijn democratie en een strikt liberale economie twee zijden van dezelfde medaille. Het één is niet denkbaar zonder het ander. Ze veronderstellen elkaar.

Deze stellingname van de neoliberalen leidde er verder toe dat ze de socialistische en communistische ideologieën, die tenslotte een grote rol reserveerden voor de staat als planner van de nationale economie, vaak als inherent ondemocratisch en onderdrukkend beschouwde. Elke beknotting van de economische vrijheid is voor hen immers een inperking van de vrijheid op zich. Tegelijk met de opkomst van het idee dat radicaal vrije markten hand in hand gaan met democratie ontstond het idee dat democratie en socialisme, dat sociaal-democratie een contradictio in terminis is.

Naomi Klein heeft grote kritiek op beide bovenstaande redeneringen in haar nieuwe boek De shockdoctrine, De opkomst van rampenkapitalisme. Ze gaat zo ver dat ze deze officiële versie van de geschiedenis 'de meest geslaagde propagandacoup van de afgelopen dertig jaar' noemt. Klein heeft De shockdoctrine geschreven met de nadrukkelijke bedoeling de centrale stelling van de neoliberale ideologen, dat onbeteugelde vrije markten en democratie hand in hand gaan, te ontkrachten. Zij schrijft: 'ik (zal) laten zien dat deze fundamentalistische vorm van kapitalisme consequent door de meest brute vormen van dwang op de wereld is gezet...'

Er gaat een heel eenvoudige en doeltreffende redenering schuil achter Kleins claim dat het wereldwijd dominant worden van de puristische kapitalistische ideologie en praktijk met de meest brute vormen van dwang samengaat en waarom het dus niet democratisch is. Ze beargumenteert dat het pakket beleidsmaatregelen bestaande uit deregulering, privatisering en het snijden in de sociale voorzieningen, het ABC van de marktfundamentalisten, nu eenmaal uiterst impopulaire maatregelen zijn omdat de meerderheid van de bevolking er als gevolg daarvan op achteruit gaat. Omdat dit ongewilde hervormingen zijn, maken de neoliberale beleidsmakers keer op keer handig gebruik van momenten van sociale ontwrichting waarop andere dingen belangrijker lijken dan technisch-economische maatregelen. Zij exploiteren in feite natuurrampen, gewelddadige coups en economische crises; kortom momenten van shock (zo is Klein ook tot de keuze voor haar titel gekomen). Alleen op momenten van collectieve verwarring, op momenten dat democratie een praktische onmogelijkheid lijkt, kunnen de radicale kapitalisten hun, vaak clandestiene, plannen doordrukken.

Klein gaat nog een stap verder in haar boek. Net als de neoliberale ideologen vaak het communisme als inherent autoritair hebben afgeschilderd, zo vraagt Klein zich af in hoeverre deze radicale, puristische variant van het kapitalisme niet evengoed innig verbonden is met onderdrukking. Klein: 'De staatsgrepen, oorlogen en bloedbaden om regimes die het bedrijfsleven steunen in het zadel te helpen en te handhaven zijn nooit opgevat als kapitalistische misdaden, maar werden in plaats daarvan afgedaan als de excessen van fanatieke dictators, als hete fronten van de Koude Oorlog, en nu als de War on Terror.' Zij voegt daar aan toe: 'Als de meest toegewijde tegenstanders van het corporatistische economische model systematisch worden uitgeroeid (...), wordt die onderdrukking uitgelegd als deel van de 'vuile oorlog' tegen communisme en terrorisme - en bijna nooit als de strijd ten behoeve van de bevordering van zuiver kapitalisme.' In De shockdoctrine doet Klein dit wel. Hierdoor ontstaat een aantrekkelijke alternatieve geschiedenis van de laatste vijfendertig jaar, welke wordt geïnterpreteerd als de bewuste, systematische verspreiding van een nieuw economisch model, in feite een nieuwe fase binnen de expansiegeschiedenis van het kapitalisme. Nadat alle uithoeken van de wereld reeds gekoloniseerd zijn, is er nog slechts één domein over dat gewonnen kan worden door de radicale kapitalisten: de staat.

De 669 pagina's die de Nederlandse versie van haar boek rijk is, bestaat vooral uit een opeenstapeling van goed gedocumenteerde feiten ter onderbouwing van bovenstaande stellingen. Van Chili, Argentinië en Brazilië naar Groot-Brittannië, van Zuid-Afrika naar Rusland en China, en tenslotte via Irak en Sri Lanka naar de Verenigde Staten en Israël; overal waar de radicale, pure vorm van kapitalisme werd doorgevoerd werd handig gebruik gemaakt van momenten van collectieve shock. Coups, oorlogen en natuurgeweld zorgden voor deze momenten van sociale ontwrichting. Neoliberale economen zagen hun kans schoon en voerden radicale pakketten met vergaande beleidsmaatregelen door, waarbij steeds opnieuw ruimte gemaakt moest worden door de staat voor het bedrijfsleven. Steeds gebeurde dit in een ondemocratisch vacuÃm. Steeds ook, wanneer even later duidelijk was geworden wat er in de tussentijd was gebeurd, ontstond er breed verzet tegen de doorgevoerde maatregelen. Dit verzet werd vervolgens onderdrukt. Het leverde, alleen al in Zuid-Amerika, tien duizenden doden en 'verdwenen' activisten op. Landen die in de greep van de puristische kapitalisten kwamen, werden zo door drie vormen van shock getroffen, aldus Naomi Klein. Allereerst was er de shock van het natuurgeweld, de coup of de oorlog. Daarop volgde de economische shock die weer werd gevolgd door de shock van onderdrukking, laatstgenoemde niet zelden met gebruikmaking van marteling.

Met De shockdoctrine heeft Naomi Klein een uiterst goed leesbaar en evengoed onderbouwd boek geschreven dat voorgoed afrekent met de illusies van de neoliberale revolutie van de afgelopen vijfendertig jaar. Anders dan de voorstanders ervan beweren, gaan vrijheid en democratie niet hand in hand met de onbeteugelde vrije markt. In feite wordt deze vrije markt vaak doorgevoerd in een ondemocratisch moment en vervolgens met harde hand gehandhaafd. Dit heeft niets met democratie van doen. En, anders dan dat dit gebrek aan democratie moet worden toegeschreven aan toevallige factoren of afwijkingen van een in essentie goede bedoeling, laat Klein zien dat dit een wezenlijk onderdeel uitmaakt van deze neoliberale revolutie. Deze onderdrukking maakt een noodzakelijk onderdeel uit van 'de strijd ten behoeve van de bevordering van zuiver kapitalisme' om de eenvoudige reden dat het pakket maatregelen erg impopulair is.

Verder concludeert Klein dat de kritiek van de neoliberale theoretici van het eerste uur op het autoritaire communisme, dat met Stalin van een gezicht werd voorzien, net zo goed van toepassing is op de marktfundamentalisten zelf. De radicale hervormingen in naam van de vrije markt, die zo verbonden zijn met de naam Milton Friedman, zijn evengoed autoritair omdat net als verschillende maatregelen in de Sovjet-Unie onder Stalin, deze hervormingen nu erg ongewenst zijn. Zo is de cirkel rond. En, zo besluit Klein haar boek in het laatste hoofdstuk, net zoals het autoritaire communisme voorgoed is gedelegitimeerd door de schandalen in de Sovjet-Unie en elders, zo is ook de neoliberale vorm van het kapitalisme veel van het heilige vuur uit de jaren tachtig kwijtgeraakt doordat zij verwikkeld is geraakt met dictatoriale regimes en veelvuldig ondemocratische ruimtes heeft benut; kortom omdat zij zich baseerde op de verwarring van de shock.

Als de neoliberale revolutie achteraf niet als een intellectuele vrijheidsstrijd opgevat kan worden, zoals Naomi Klein overtuigend beargumenteert in De shockdoctrine, wat was het dan wel? Als de concrete praktijk van de neoliberale shocktherapie, als het 'reëel bestaande' radicale kapitalisme niet is geboren uit vrijheid, heeft het dan misschien wel die welvaart opgeleverd die Reagan en Thatcher in de jaren tachtig beloofden? Hierover is Klein duidelijk. Naast een enorme scheefgroei van de verdeling van de welvaart, die zo kenmerkend is voor de tijdperk van de globalisering, merkt ze op: 'Overal waar de kruistocht van de Chicago School triomfeerde, heeft hij een permanente onderklasse van 25 tot 60% van de bevolking gecreëerd.'

quote:

Sri Lanka : quelle opposition populaire au néolibéralisme sur fond de conflit interne ?
par Sarath Fernando



Si les prix mondiaux de lalimentation ont augmenté de 40% en 2007, lenchérissement de la vie a été plus impressionnant encore au Sri Lanka. Les prix de produits essentiels tels que le riz, le pain et le lait ont doublé, voire même triplé. Limpact de ces augmentations est bien sûr plus douloureux pour les plus pauvres, pour ceux qui consacrent jusquà 80% de leur revenu à lalimentation. En conséquence, de plus en plus de Sri Lankais narrivent plus à se nourrir et à nourrir leurs enfants.
Crise sur fond de grande pauvreté

Daprès les critères internationaux, une personne est considérée comme pauvre lorsquelle gagne moins de 2 dollars par jour. Au Sri Lanka, le programme officiel de réduction de la pauvreté (le Mouvement Samurdhi) informe que 2,1 millions de familles gagnent moins de 1500 roupies par mois, soit moins dun demi dollar par jour. Cela correspond à un peu moins de la moitié de la population. La Banque centrale du Sri Lanka a récemment déclaré que la pauvreté avait diminué dans le pays. On ne voit cependant pas ce qui aurait pu causer une telle diminution, si ce nest peut-être largent envoyé par les travailleurs ayant migré au Moyen-Orient. Mais ces transferts ne compensent assurément pas les conséquences négatives de laugmentation du coût de la vie.

Les chiffres concernant le statut nutritionnel des pauvres parlent deux-mêmes. Daprès les statistiques gouvernementales, seule une moitié de la population reçoit la dose journalière minimale de 2030 calories. Le Programme alimentaire mondial (PAM) des Nations unies estime que le taux dinsuffisance pondérale de la population infantile du Sri Lanka est nettement supérieur à ce quil devrait être étant donné son revenu par habitant. LUnicef de son côté constate que 14% des enfants sri lankais de moins de cinq ans montrent des signes démaciation et de retard de croissance, tandis que 29% connaissent une insuffisance pondérale. Si le conflit interminable entre le gouvernement et les Tigres tamouls pèse sur la sécurité alimentaire, en particulier dans les zones de tension, ce sont les niveaux nutritionnels de lensemble du pays qui se détériorent suite à laugmentation des prix de lalimentation.
Attitude du gouvernement sri lankais

Le président sri lankais et le ministre de lagriculture ont lancé plusieurs programmes, tels que le « Lets grow and build the nation » (« Visons la croissance et construisons la nation ») pour renforcer la production nationale daliments par les petits paysans et avoir un certain contrôle des prix du riz, mais ces mesures sont à la fois limitées, inappropriées et mal mises en ½uvres. Elles ne répondent en tout cas pas au problème de fond, qui réside dans le fait que le gouvernement suit un modèle de croissance tournée vers lexportation depuis une trentaine dannées. Ce modèle néolibéral postule que la mondialisation doit permettre au pays d’accélérer sa croissance économique et que les retombées de cette croissance réduiront la pauvreté (théorie du « trickle down effect »). Mais dans les faits, la croissance a été faible, les pauvres n’en ont pas profité et les inégalités économiques et sociales ont augmenté.

Qui plus est, la guerre que le gouvernement mène dans le Nord du pays aspire près de deux milliards de dollars par an, des dépenses supportées par la population par le biais de l’augmentation du coût de l’essence, des transports, de l’électricité, de l’eau, etc. Et malgré cet énorme fardeau, les dépenses affectées aux grands projets d’infrastructure visant à faire avancer le modèle de croissance néolibéral – en offrant des incitants aux investisseurs – n’ont été ni réduites, ni reportées. Des dépenses que l’Etat effectue en levant des fonds sur les marchés internationaux à des taux d’intérêt élevés.

Réponses populaires
La résistance de la population contre ces politiques économiques « anti-pauvres » n’a pas cessé ces trente dernières années. C’est d’ailleurs en promettant une économie différente, plus « humaine », que ce dernier gouvernement a été élu.

Pour autant, les luttes contre les récentes flambées de prix n’ont pas eu d’ampleur. Plusieurs facteurs expliquent cette relative passivité de la population. Tout d’abord, la situation de guerre et les questions de sécurité personnelle sont au c½ur des préoccupations de la majorité. Les attentats à la bombe quotidiens n’épargnent pas la population civile, même en ville. Le gouvernement mène une campagne de propagande intensive pour convaincre que la victoire militaire contre les Tigres est imminente. Les échecs successifs des négociations entre les deux camps accréditent l’idée, au sein de la population, que la seule issue possible est la défaite militaire des rebelles séparatistes tamouls.

Ensuite, les gens ne sont pas convaincus par les actions de protestation lancées par le principal parti d’opposition, car ils savent qu’il a poursuivi les mêmes politiques lorsqu’il était au pouvoir. Les partis politiques orientés à gauche n’ont pas investi le thème des prix de l’alimentation avec suffisamment de vigueur. De son côté, le JVP [1] soutien le gouvernement dans ses efforts de guerre. Et les personnes les plus pauvres, les plus touchées par la hausse des prix, ont peu de ressources organisationnelles propres.

Ce sombre tableau est heureusement compensé par des lueurs plus positives en provenance du monde rural. En effet, on constate un mouvement grandissant dans les campagnes en faveur de l’agriculture écologique. Cette approche, portée par les organisations qui travaillent parmi les petits agriculteurs, est moins dépendante des intrants chimiques, améliore la fertilité du sol, l’efficacité dans l’usage de l’eau et le maintien de la biodiversité. Le gouvernement, qui a mis le soutien à la petite production paysanne au c½ur de sa stratégie de lutte contre la hausse des prix de l’alimentation, saura-t-il suivre le mouvement ?