Wordt een machteloos Europa een speelbal van de grootmachten? Een ‘eeuw van vernedering’ ligt op de loer als het verdeelde werelddeel niet tot actie overgaat. ‘Europa wordt existentieel bedreigd’, waarschuwt de bekende Britse historicus Timothy Garton Ash, die een nieuw boek schreef over twintig eeuwen Europa.
Niet eerder maakte Timothy Garton Ash zich zulke grote zorgen over de toekomst van zijn deel van de wereld als nu. ‘Europa wordt existentieel bedreigd: militair door Rusland, politiek door de Verenigde Staten en economisch door China. De vraag is: hoe sterk staan wij om die ongekende storm te weerstaan?’
De 71-jarige Britse historicus is niet gerust op een goede afloop. Pessimisten zien Europa als een ‘kruising tussen een openluchtmuseum en een bejaardenhuis’, niet in staat zichzelf militair te verdedigen en economisch gezien in verval. Hij legt het allemaal uit in zijn nieuwste boek, het deze week verschenen Europa in 7½ hoofdstukken.
Als Garton Ash het over Europa heeft, spreekt hij consequent in de wij-vorm. Hij kent elke uithoek, spreekt een stuk of vijf talen en woonde jarenlang in Duitsland. De emeritus hoogleraar Europese Studies in Oxford en auteur van een stapel boeken over Europa is een Brit. ‘Maar om eerlijk te zijn: politiek gezien, en kijkend naar de wereld waarin we leven en naar de brexit-ramp, ligt mijn hoop in Europa.’
Dan moeten de handen wel uit de mouwen. In zijn boek haalt Garton Ash een vriend van hem aan: Mark Leonard, directeur van de denktank European Council on Foreign Relations. Die vreest dat Europa, in de hoek gedreven door zijn machtige tegenstanders, net als China in de 19de eeuw weleens een eigen ‘eeuw van vernedering’ tegemoet kan gaan. China werd een speelbal van roofzuchtige Europeanen.
Toen ik dat las, had ik opeens behoefte aan heel sterke koffie. Hoe realistisch is zo’n scenario?
‘Ik ben blij dat ik je met mijn boek naar de espressomachine heb kunnen jagen. Dit boek, een ristretto van alles wat je echt moet weten over Europa, wil dat elke lezer naar de espressomachine loopt. Omdat ik denk dat de uitdaging fundamenteel is. Het is de komende jaren erop of eronder. Er is de mogelijkheid dat Europa opnieuw uiteenvalt, ten prooi valt aan oude nationalistische reflexen en daardoor een speelbal wordt van een verdeel-en-heerspolitiek van de grootmachten. Ik denk inderdaad dat dat mogelijk is.’
Hij voegt eraan toe: ‘Maar het is zeker niet onvermijdelijk.’ Europa is niet verdoemd, wil hij maar zeggen. In zijn boek schrijft hij: ‘Iedereen die zo gek is om te denken dat hij de toekomst kan voorspellen, moet maar eens goed naar het Europa in de periode van 1969 tot 1989 kijken. In de eerste helft van de jaren zeventig dachten velen dat het Westen in verval was, terwijl het door de Sovjets geleide Oostblok zich consolideerde en misschien zelfs wel in opkomst was.’
‘Wat ik aan het eind van het boek ook zeg, is dat we geen mirakel nodig hebben. We hebben de schaal en middelen om ons tegen Rusland te verdedigen, met China te concurreren en weerstand te bieden aan het ergste wat JD Vance of Donald Trump van ons willen. We kunnen het wel. We zouden het ook moeten doen. De vraag is alleen: doen we het ook?’
Aan het begin van het gesprek noemt hij het Europa zoals wij dat nu kennen, met zijn Europese Unie, een ‘prachtige 80 jaar oude boom, mooi, groot en indrukwekkend’. Die moet niet alleen overeind zien te blijven in de zware storm die Europa teistert, als het zo uitkomt wil elke tak ook een andere kant op groeien.
‘Helaas is een van de lessen van de geschiedenis dat mensen niets leren van de geschiedenis, totdat de geschiedenis ze met een honkbalknuppel op hun hoofd slaat’
Timothy Garton Ash
Europa is verdeeld. Er bestaat niet zoiets als een Europese civic society. Europese politici leggen allemaal verantwoording af aan de kiezers in hun eigen land.
‘De laatste tweeduizend jaar zijn een zoektocht geweest naar de juiste balans tussen eenheid en diversiteit. Als je te hard duwt – Napoleon, Hitler – vechten landen terug. Als je te ver de andere kant opgaat – ieder land voor zich – eindig je met onderlinge oorlogen. Het gaat er niet om de Verenigde Staten van Europa te creëren, maar op een aantal terreinen hebben we echt de schaal nodig zoals alleen Europa die kan bieden: handel, defensie, kunstmatige intelligentie. Wat we missen in Europa zijn genoeg kiezers in de lidstaten die begrijpen waarom ze Europa nodig hebben. Politiek is nog steeds een nationale zaak. De nationale elites die dat aan de kiezers moeten uitleggen falen.’
Als we Garton Ash donderdag via een videoverbinding spreken is hij nog vol van de zege van de Alternative für Deutschland (AfD) in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt. De extreemrechtse partij haalde daar vorige week zondag 44% van de stemmen. ‘Ik ben gechoqueerd, maar niet verbaasd.’ Of het bij Saksen-Anhalt blijft? Komend jaar staan er belangrijke verkiezingen in Frankrijk, Italië, Spanje en Polen op de agenda.
‘Wat we in Saksen-Anhalt zagen, was het begin van een electorale storm. Als we eindigen in een Europa waarin nationalistisch-populistische partijen regeren, dan zal dat een heel ander Europa zijn.’ Zwakker ook, benadrukt hij. ‘Omdat “internationale nationalisten” niet bestaan. Wat al deze mensen in de eerste plaats zijn, is nationalist. Zij zijn niet in staat om een front te vormen tegen alle bedreigingen van buitenaf.’
Hoe kijkt u als historicus eigenlijk aan tegen die uitspraak van een van de kopstukken van de AfD, Alexander Gauland, die ‘Hitler en de nazi’s’ een jaar of wat geleden ‘niet meer dan een klodder vogelpoep in meer dan duizend jaar succesvolle Duitse geschiedenis’ noemde?
Afkeurend: ‘Lees ook de recente speeches en het verkiezingsprogramma voor Saksen-Anhalt. Dan zal het je opvallen dat ze woorden als “Kulturfremd” gebruiken over migranten. Dat bezorgt me koude rillingen, omdat ik mijn academische leven begon met het bestuderen van nazi-Duitsland. Dat vocabulaire herken je onmiddellijk.’
Wat moet er volgens u gebeuren?
‘Ik vind de reactie van de Duitse middenpartijen tamelijk verward en onsamenhangend. De een zegt dat ze politiek bestreden moeten worden, de ander wil de partij verbieden. Het is het een of het ander. Ik vind dat je ze politiek moet bevechten. Ik denk ook aan wat er bij jullie is gebeurd met Geert Wilders en zijn partij als regeringspartner. Dat vond ik veelzeggend.’
‘Ik denk dat er onder deze omstandigheden goede argumenten zijn om te zeggen: als je 44% van de stemmen hebt gehaald, okay, you have a go. Laat het maar zien. Dat is voor Geert Wilders niet al te best afgelopen hè? Ik denk dat de AfD zal falen. En we gaan natuurlijk geen gevoelige inlichtingen van de Verfassungsschutz met ze delen, want die spelen ze alleen maar door aan Rusland.’
Kijken we eigenlijk anders naar zo’n partij in Duitsland dan naar vergelijkbare partijen in pakweg Frankrijk of Nederland?
‘Absoluut. Er zijn nog steeds mensen die zich de Tweede Wereldoorlog persoonlijk herinneren. Dat is niet zomaar verdwenen. Maar het is ook zo dat de AfD vooral in de oostelijke deelstaten extremer is en neonazistische elementen bevat. Ik moet niets hebben van Nigel Farage en zijn Reform UK, maar vergeleken met de AfD oogt hij bijna gematigd. Zeer interessant: Marine Le Pen heeft de AfD niet gefeliciteerd met zijn goede resultaat.’
Op mededogen van de rest van de wereld hoeft Europa niet te rekenen nu de zaken minder gaan. Het bevalt veel mensen buiten Europa wel dat we een toontje lager zingen.
‘Mijn generatie groeide op met het motto “nooit meer”. Dat “nooit meer” sloeg op wat Europeanen andere Europeanen hadden aangedaan. In essentie ging het natuurlijk over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Mijn grootvader was, als je het zo wil noemen, een imperialist. Hij werkte als bestuursambtenaar in het door de Britten bestuurde India. Maar daar ging dat “nooit meer” niet over.’
‘Kijk naar Brussel. Dat is de hoofdstad van de Europese Unie, maar ook de voormalige hoofdstad van wat waarschijnlijk de vreselijkste van alle Europese koloniën is geweest: Belgisch Congo. De standbeelden staan er nog. Ik vind dat wij in Europa die geschiedenis wel wat beter onder ogen kunnen zien. Ook de “eeuw van vernedering” die wij China hebben opgelegd. We mogen best trots zijn op wat we hier sinds 1945 hebben opgebouwd. Maar we moeten ons beter realiseren hoe anderen naar ons kijken vanwege onze geschiedenis. Dus: minder preken, meer luisteren.’
‘En we zijn natuurlijk volstrekt ongeloofwaardig, werkelijk volstrekt ongeloofwaardig, als we bij hen aankomen en over Oekraïne beginnen terwijl we zwijgen over Gaza. De les is niet dat we de taal van mensenrechten, de rechtsstaat en democratie moeten laten varen, maar dat we die waarden consequent moeten toepassen. We moeten in deze postwesterse wereld ons kompas opnieuw kalibreren.’
Oekraïne gaat hem aan het hart. Garton Ash beschrijft in zijn boek wat hij op 16 september 2024 in Charkiv meemaakte. Hij liep daar tussen de resten van de drukkerij waar de Oekraïense editie van zijn vorige boek Europa was gedrukt. Het gebouw was getroffen door Russische S-300-raketten. Resultaat: 7 doden en 21 gewonden. Van twee van de drie boekbinders werd helemaal niets meer teruggevonden, van de derde alleen wat as.
Denkt u dat deze oorlog nog goed kan aflopen voor Oekraïne?
‘Hoe deze oorlog afloopt, hangt van Europa af. Zolang Donald Trump president is, zullen de VS Rusland niet genoeg onder druk zetten. Er zijn inmiddels waarschijnlijk twee miljoen doden en gewonden. Geen van beide partijen is duidelijk aan het verliezen, maar ook niemand is duidelijk aan het winnen.’
‘Als Oekraïne over een of twee jaar uit deze oorlog tevoorschijn komt met 80% van zijn grondgebied, in staat is om het te verdedigen met de hulp van een Europese garantiemacht en óók nog serieus op weg is naar EU-lidmaatschap, dan zou dat een bijzonder succes zijn. Het is ook mogelijk. Maar zeker is het allerminst.’
‘Wat we in Saksen-Anhalt zagen, was het begin van een electorale storm. Als in Europa nationalistisch-populistische partijen regeren, zal dat een heel ander Europa zijn’
Timothy Garton Ash
Ondertussen neemt de Russische dreiging in de rest van Europa toe. U schrijft dat onze herinnering aan oorlog door de lange periode van vrede is vervaagd. Dat ondermijnt ons historisch besef. Hoe dichtbij moet een nieuwe oorlog komen voor we wakker schrikken?
‘Helaas is een van de lessen van de geschiedenis dat mensen over het algemeen niets leren van de geschiedenis, totdat de geschiedenis ze met een honkbalknuppel op hun hoofd slaat. In alle eerlijkheid: hoeveel meer hebben we nog nodig? De grootste oorlog in Europa sinds 1945. Een Amerikaanse president die de Europese Unie en liberaal Europa tot vijand verklaart. Zeg het maar: wat is er nog meer nodig om wakker te schrikken?’
Hij komt terug op de AfD. ‘Mensen die opgroeiden met herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog of familieverhalen uit de oorlog kennen, hebben instinctief weerstand tegen de AfD. Niet omdat iemand in Berlijn dat zegt, maar omdat ze voelen: dit klopt niet. Bij jongere generaties bestaat die barrière niet meer. Kunnen we van de geschiedenis leren zonder dat we haar zelf opnieuw hoeven mee te maken?’
Over de oorlog in Oekraïne. U schrijft dat Vladimir Poetin zich nu geen einde aan deze oorlog kan permitteren. Waarom niet?
‘Omdat Oekraïne dan uit die oorlog tevoorschijn komt als onafhankelijke staat. Hij heeft zijn oorlogsdoelen natuurlijk al bijgesteld. Hij wil nu de Donbas bezetten. Dus in zekere zin effent hij het pad voor een uitkomst waarbij hij veel minder bereikt, maar met de huidige prestaties van het Russische leger gaat ook dat jaren duren. Daarbij: de inzet wordt steeds hoger. Het land heeft economische problemen, er zijn een miljoen mannen onder de wapenen en het aantal veteranen en ook het aantal lijken neemt toe. Zoals de zaken er nu voor staan, heeft Poetin alle reden om door te vechten. Echte Amerikaanse druk zou zijn afweging ingrijpend veranderen. Maar zolang die druk uitblijft, ligt het voor Poetin voor de hand om de oorlog voort te zetten.’
Op termijn is dit voor Oekraïne maar ook voor Rusland toch niet vol te houden?
‘En dat moet ons doel zijn: Oekraïne steunen tot het punt waarop de pijn voor Rusland ondraaglijk wordt en de pijn voor Oekraïne nog te tolereren is.’
Rusland lost na de oorlog niet in rook op. Is er nog kans op verzoening tussen Rusland en Europa?
Resoluut: ‘Poetin moet weg. Dat is het vertrekpunt. De vraag wat Rusland wil in de decennia en eeuwen die voor ons liggen moeten de Russen zelf beantwoorden. Wat we in ieder geval nooit moeten zeggen is: Rusland hoort niet bij Europa. Dat is simpelweg onjuist. Iedereen die de Russische geschiedenis kent, weet dat er al heel lang een strijd is tussen mensen die voor het Westen kiezen en slavofielen. Veel Russen identificeren zich wel met Europa. Als ze een ander pad kiezen en een normaler land willen worden dat een constructieve relatie met Europa wil, dan moet de deur openstaan.’
Historici doen geen voorspellingen, schrijft hij in het boek. In het gesprek maakt hij, vooruit, één uitzondering.
Keren de Britten deze eeuw nog terug in de Europese Unie?
Garton Ash, jaargang 1955, lacht. ‘Ja, en dat gaat niet de hele eeuw meer duren. Dat maak ik tijdens mijn leven nog mee.’
https://fd.nl/politiek/16(...)-eronder-voor-europa