Kom, trek de knip voor de Grieken
Esther Bijlo − 08/02/15, 10:04
© Ineke Oostveen.
INTERVIEW Hij is soms weggezet als nar. Hoogleraar economie en SP-wethouder Arjo Klamer roept het al jaren: de euro is een slecht idee. Hij vindt dat Griekenland hem gelijk geeft. Tijd voor een nieuwe economie. En wij Noord-Europeanen moeten de Grieken snel gaan betalen, uit solidariteit.
De ECB lapt de principes waarmee ze is opgericht aan de laars. Ze gaan iets doen wat lang ondenkbaar was
Arjo Klamer heeft het altijd al gezegd: de euro is geen goed idee. Inmiddels zijn de geldpersen aangezet en hebben de Grieken een kiezersopstand ontketend. We kunnen de euro maar beter opgeven, schreef Klamer een half jaar geleden. Maar kom er maar weer eens vanaf. "
De euro is een ideologie geworden."Voor het eerst hoorde hij van het plan voor de muntunie in 1990, in de VS, waar hij economie doceerde. Collega's vroegen hem hoe ze in Europa op het idiote idee waren gekomen om een gemeenschappelijke munt in te voeren. De Europese Unie voldeed bij lange na niet aan de voorwaarden, was hun oordeel. Geen politieke unie, geen gezamenlijk economisch beleid, geen overdracht van belastinginkomsten, geen herverdeling tussen sterke en zwakke regio's en geen ongehinderde mobiliteit van arbeid.
Terug in Nederland, in 1994, wilde Klamer de discussie voortzetten. Maar hij stuitte op een 'muur van onbegrip'. Kritiek werd, zegt hij, niet gewaardeerd, politici en ondernemers drukten hem op het hart zijn argumenten voor zich te houden. Dat deed Klamer niet. Met zeventig economen schreef hij begin 1997 een manifest tegen de Europese Monetaire Unie.
Het werd van tafel geveegd. In de zomer van 1997 zag het Stabiliteitspact het licht, de overeenkomst waarin is afgesproken dat eurolanden maximaal 3 procent begrotingstekort mogen hebben en hooguit 60 procent schuld. De kritiek doofde verder uit. Nu hebben negentien landen de euro als betaalmiddel.
In de eerste jaren van de euro dacht Klamer nog wel eens dat de muntunie enigszins functioneerde. Tot het uitbreken van de financiële crisis in 2008. Daarna zag hij zijn bezwaren bevestigd. "De euro is onhoudbaar", zegt Klamer tijdens een gesprek in het serene, geel bakstenen Dudok-stadhuis van Hilversum, waar hij wethouder voor de SP is. "De munt gaat vallen. We kunnen ons beter bezighouden met wat daarna komt, met nieuwe monetaire stelsels."
Eerst de actualiteit. De Europese Centrale Bank (ECB) zet de geldpers aan om de euro overeind te houden, de Grieken zijn de bezuinigingen en hervormingen moe en hebben de eurokritische partij Syriza groot gemaakt.
"Om het verkeerde idee dat de euro in leven is te houden, gaan ze gekke dingen doen. De ECB lapt de principes waarmee ze is opgericht aan de laars. Ze gaan iets doen wat lang ondenkbaar was. Dat is een teken aan de wand.
© Ineke Oostveen.
De Grieken hadden sowieso niets te winnen bij de euro
Hetzelfde geldt voor de Griekse verkiezingen: een dramatische omslag. Stel je voor, de SP komt hier aan de macht, kiezers twijfelen massaal aan bijna alle partijen: D66, PvdA, CDA, VVD.
De Grieken hebben duidelijk gemaakt dat het Europese beleid hun de strot uitkomt. En ik vind dat ook terecht.Het is belangrijk te beseffen dat een munt meer is dan een betaalmiddel en een rekeneenheid. Een munt heeft ook een sociale rol. Iedere munt is gestoeld op vertrouwen, maar je kunt alleen maar vertrouwen hebben als er voldoende saamhorigheid is in de gemeenschap waarin die munt circuleert.
Dat staat behoorlijk onder druk. Want om die munt te redden hebben degenen die aan de touwtjes trekken bedacht dat ze sturen op schuldreductie, schuldnormering voor overheden en goed werkende markten, oftewel hervormingen."
Misschien waren de Grieken nooit tot de muntunie toegetreden, als de EU de al te rooskleurige cijfers van de Grieken over hun economie had ontmaskerd. Maar, zegt Klamer, de Grieken hadden sowieso niets te winnen bij de euro. "Ze gaven namelijk hun eigen munt op en konden daardoor hun eigen economie niet goedkoper maken. Nu moeten ze dat doen door lonen te verlagen, een zeer pijnlijke strategie met veel verliezers. De EU dwingt ze de schulden te saneren, te bezuinigen, te liberaliseren, te privatiseren, de markten open te gooien. Daar zijn we al sinds 2008 mee bezig. Zes jaar nota bene. Het is een rampzalig scenario voor de Grieken.
Stel je nou eens voor dat wij dat met de Zeeuwen zouden doen, of met de Groningers. Dat de armoede daar oploopt, de werkloosheid 25 procent is, dat mensen uit vuilnisbakken eten. Dat laten we toch niet gebeuren? Maar met de Grieken doen we dat wel. Sterker nog: we zeggen: eigen schuld, dikke bult, die Grieken zijn luiaards en dat zullen ze weten ook."Klamer reageert enthousiast op wat de nieuwe Griekse minister van financiën Yanis Varoufakis onlangs schreef in zijn boek 'The Global Minotaur': dat in fatsoenlijke landen de rijke streken de arme steunen, en dat iets dergelijks internationaal moet gelden.
SP'er Klamer beaamt dat, en pleit meteen voor een 'solidariteitsheffing': Noord-Europese belastingbetalers dienen wat van hun welvaart door te sluizen naar het armlastige Zuiden. "Dat wordt hoog tijd. Als Europa iets van een gemeenschap is, dan zou solidariteit met de Grieken die het nu moeilijk hebben - en ook met de Portugezen - toch wel het minste zijn. Maar de eis is dat zuidelijke culturen zich aanpassen aan het Noorden. Ze moeten zich gedragen zoals wij. De euro wordt zo een splijtzwam voor Europa. De overwinning van Syriza is een protest tegen die tweedeling. Dat leidt zeker tot een confrontatie. Het kleine Griekenland neemt het voortouw om het op te nemen tegen de druk vanuit het Noorden."
De euro is helemaal verkeerd voorgesteld - alleen maar leuk en gezellig, snel die grenzen over
Slaat de onrust over op andere landen?
"Ja, dat zie je al in Spanje en Portugal. En Frankrijk steunt eigenlijk het Griekse standpunt, heeft er in ieder geval sympathie voor. Dat is nog belangrijker. We hebben de Europese Unie en de euro om de as Frankrijk-Duitsland in stand te houden. Als die breekt, hebben we in de afgelopen tweehonderd jaar gezien, leidt dat tot enorme conflicten en oorlogen. Die as staat onder steeds grotere druk. Dat zie je ook bij de beslissing om de geldpers aan te zetten. Die speelt de Fransen in de kaart, en de Duitsers zijn pislink - dat gaat heel diep."
Kunt u begrip opbrengen voor de Duitsers? Wat de ECB nu gaat doen, massaal opkopen van obligaties, is voor hen echt een verschrikking.
"Ik kan het Duitse standpunt wel volgen. Zij vinden dat de ECB een strak monetair beleid moet volgen, alleen gericht op de inflatie. De ECB bemoeit zich nu met overheidsbeleid door die obligaties op te kopen. Dat zou taboe zijn, zo is bij de invoering van de euro afgesproken, en die afspraak wordt nu met voeten getreden."
In Nederland zijn de reacties ook niet mals - over het ECB-besluit, én over de Grieken. Iedere cent moet terug, zeggen politici.
"De redenering is alleen maar: afspraak is afspraak. Maar schuld is een tweezijdig verhaal. Als jij bij mij een schuld aangaat, dragen wij beiden verantwoordelijkheid. Jij door die schuld aan te gaan, maar ik ook door jou die schuld te geven. Goede zorg betekent dat ik jou niet zo belast dat ik jou het leven onmogelijk maak. Dat hebben we van de kansel gepredikt, anders ben ik een woekeraar, maak ik misbruik van jou. De noordelijke banken hebben na de invoering van de euro veel leningen gegeven aan Griekenland. Dat de Grieken nu enorme schulden hebben, komt doordat wij eerst de noordelijke banken wilden redden. Als ik mensen hoor zeggen dat Griekenland alles terug moet betalen, dan denk ik: waar is je hart? Hoe kun je daar zo koud en afstandelijk over praten?"
Mensen zijn bang. Nu zijn het de Grieken, straks komen de Spanjaarden en de Portugezen.
"Ja, en gelijk hebben ze. Maar dat is de consequentie als je met elkaar één munt wilt."
Zo is de euro niet aan ons verkocht.
"De euro is helemaal verkeerd voorgesteld - alleen maar leuk en gezellig, snel die grenzen over. Lubbers en anderen die aan de wieg stonden van de muntunie dachten dat ze door die unie een politieke unie konden forceren. Maar die vraagt om solidariteit. In de VS is dat vanzelfsprekend. Als het in Mississippi niet goed gaat, betaalt die staat minder belasting en krijgt hij meer federaal geld. Dat gaat vanzelf. In Europa is daar geen discussie over mogelijk."
Wat ik er ook over zeg, mensen blijven in de munt geloven. Dat vind ik gevaarlijk. Het is een geloof, een ideologie geworden
Er is wel meer debat over de muntunie dan bij de invoering van de euro.
"Ik hoor steeds meer mensen zeggen dat de euro niet houdbaar is. Tien jaar geleden was je een idioot als je dat zei, of een nar. De politiek is nog wel een gesloten front, op de SP, de Partij voor de Dieren en de ChristenUnie na. In de media merk ik dat het geen populair onderwerp is. Je wilt als tv-programma niet graag de euro aan tafel hebben, want dan krijg je een taai, hopeloos verhaal. Er heerst apathie. Iedereen voelt dat het niet klopt, maar je kan er niks aan doen dus wat moet je er nou over zeggen?"
U zegt er wel iets over, waarom helpt dat niet?
"Wat ik er ook over zeg, mensen blijven in de munt geloven. Dat vind ik gevaarlijk. Het is een geloof, een ideologie geworden."
De econoom Klamer legt nog eens uit waarom de euro niet kán werken. De muntunie is te divers, het ene land groeit sneller dan het andere, het ene voert veel uit, het andere niet. Daar heb je, zegt Klamer, 'aanpassingsmechanismen' voor nodig. "Kijk naar Zwitserland. De koppeling van de Zwitserse frank aan de euro ging een tijdje goed. Maar Zwitserland doet het zoveel beter, het was niet te handhaven. Denemarken worstelt daar nu ook mee. Binnen de muntunie zijn die spanningen er ook, maar landen kunnen hun munt niet meer laten devalueren. We modderen door, repareren wat. En dan krijg je democratische gedrochten: vergaande besluiten die in handen komen van deskundigen, niet politici. Ook daar hebben de Duitsers terecht tegen geageerd."
Is voortmodderen niet beter dan het opbreken van de eurozone? De kosten daarvan zijn hoog, het kan enorme schokken veroorzaken.
"Het geloof schermt ook met dat soort angstscenario's: de straffende God, de Apocalyps. Dus eurogelovigen doen dat ook. Ik denk dat het schromelijk overdreven is. Dit soort ontbindingen hebben we al zo vaak meegemaakt. Denk maar aan de Sovjet-Unie. Toen die uiteenviel is het eerste wat de landen deden, een eigen munt invoeren. Natuurlijk is het ingrijpend, maar veel gaat digitaal.
Kijk, we hoeven niet terug naar af, maar laten we de moed hebben om anders te gaan denken. Er zijn veel mensen bezig met een andere economie, duurzamer, andere vormen van circulatie, een deeleconomie. Laten we daar het monetaire stelsel op inrichten, met oog voor wat geld is, welke rol het in ons leven speelt: niet alleen als ruilmiddel maar ook als bindmiddel. We hebben een nationale munt nodig - de florijn, niet de gulden. En op regionaal niveau kunnen er ook munten ontstaan (zie kader). Dat past bij de ontwikkeling dat regionale economieën belangrijker worden."
http://www.trouw.nl/tr/nl(...)tm_campaign=20150209