Oekraïense leger heeft nazi-probleem, ‘ongemakkelijke waarheid voor Westen’Het Oekraïense leger telt veel extreemrechtse elementen en neonazistische netwerken die diep verweven zijn met grote delen van de Oekraïense militaire structuur. Daarover schrijft historica Marta Havryshko van Clark University en het Strassler Center for Holocaust and Genocide Studies. 'Oekraïne en zijn westerse bondgenoten zwijgen daar niet alleen opzettelijk over, ze blijven extreemrechtse eenheden bewapenen, financieren en trainen zonder dat er sprake is van serieuze controle.’
![821752-821769.jpeg?auto=format&ixlib=react-9.11.0&w=1247]()
Toen hij Oekraïne binnenviel, was één van Poetins oorlogsdoelen de 'denazificatie' van Oekraïne, een narratief dat nog steeds veelvuldig opduikt in de Kremlinpropaganda. Zowel Oekraïne als het Westen verwees die bewering naar de prullenbak en noemde het 'een cynisch misbruik van de geschiedenis van de Holocaust'.
Gevaarlijke mytheMaar waar Oekraïense en westerse politici, media, academici en onderwijsinstellingen koortsachtig Poetins beweringen onderuit haalden en als Russische propaganda ontmaskerden, daar creëerden ze volgens Havryshko de gevaarlijke mythe dat er geen nazi's in Oekraïne zijn. Want die zijn er wel degelijk, betoogt ze, en het zijn allerminst 'geïsoleerde zonderlingen zonder enige invloed', maar 'diep verweven' met de militaire structuur.
Usual suspect: AzovDe meest voor de hand liggende verdachte is natuurlijk het Azov-bataljon, de eenheid die in het voorjaar 2022 iconische status verwierf met de verdediging van de belegerde Azov-staalfabriek in Marioepol. Minder bekend is dat de eenheid in 2014 werd opgericht door de neonazistische groep Patriot of Ukraine, onder leiding van Andriy Biletsky. De groep verwierf een beruchte reputatie vanwege zijn extremistische ideologie, nazi-symboliek en beschuldigingen van oorlogsmisdaden in de Donbas. In 2018 verbood het Amerikaanse Congres de groep zelfs Amerikaanse wapens, financiering of training te ontvangen.
WitwassenDat witwassen laat onverlet dat rechtsextremisme en nazisme volgens Havryshko nog steeds zichtbaar zijn in eenheden als Azov, de 3e Aanvalsbrigade, het Russische Vrijwilligerskorps, Bratstvo, het Duitse Vrijwilligerskorps, Karpatska Sich en andere. 'Toch blijven de westerse bondgenoten van Oekraïne deze eenheden bewapenen, financieren en trainen zonder dat er sprake is van serieuze controle.'
NormaliseringWat de onderzoekster nog opmerkelijker vindt is de normalisering van nazi-symboliek zelf. Ze wijst erop dat officiële Oekraïense militaire kanalen en de mainstream media regelmatig beelden publiceren van Oekraïense militairen die hakenkruizen, Waffen-SS-insignes en patches dragen van neonazistische groeperingen als Combat 18 en Misanthropic Division. 'Dit wordt niet langer als schandalig beschouwd. Het is genormaliseerd.'
En om een en ander nog verontrustender te maken: sommige Oekraïense militaire eenheden hebben nazi-gerelateerde symbolen opgenomen in hun officiële insignes. Veel Oekraïense militaire eenheden die dergelijke nazisymbolen gebruiken of in getatoeëerde vorm met zich meedragen, worden geleid door mannen die zijn gevormd door Azov en het extreemrechtse milieu daaromheen.
Wijd verbreidHavryshko geeft een hele reeks voorbeelden van militaire eenheden die onder suspecte insignes, Wolfsangels en SS-runetekens vechten en daar ook openlijk voor uitkomen. En weer bijt AZOV het spits af met de Zwarte Zon, een occult SS-symbool uit de Tweede Wereldoorlog dat niet alleen wereldwijd gebruikt wordt door neonazi's en blanke supremacistische terroristen, maar dat zich snel verspreid heeft door de Oekraïense militaire cultuur zoals het Decepticons-peloton, de 3e Aanvalsbrigade, het 156e Zvaha-bataljon en het Bataljon Onbemande Systemen van de 110e Brigade.
Andere eenheden die gretig gebruikmaken van mainstream SS-Wolfsangels en adelaars zijn het Nachtigall-bataljon en het 422e Regiment voor onbemande systemen (dat zichzelf ook nog eens 'Luftwaffe' noemt). 'De eenheid verkoopt zelfs merchandise met de nazi-adelaar – hoodies, mokken, T-shirts, petten, sleutelhangers – om geld in te zamelen voor de oorlog', aldus Havryshko.
Het gebruik van nazisymbolen in het Oekraïense leger is voor Havryshko niet uitsluitend een esthetisch iets, maar ook 'een moreel, politiek, historisch en juridisch probleem'. Ze noemt het gebruik van nazi-regalia een vorm van historisch revisionisme en 'de geleidelijke rehabilitatie van het nazisme zelf'. Wat natuurlijk een klap in het gezicht is van de miljoenen slachtoffers van het nazi-regime.
Voedsel voor KremlinpropagandaHet gebruik van naziregalia voedt voorts de Kremlin-propaganda. 'Russische propagandisten hoeven geen denkbeeldige nazi's in Kyiv te verzinnen. Ze wijzen gewoon op de insignes die openlijk worden gedragen door enkele van de meest gevierde militaire eenheden van Oekraïne – waaronder formaties die als 'elite' worden bestempeld, zoals de 3e Aanvalsbrigade.' Ten slotte is het dragen van nazisymbolen sinds 2015 wettelijk verboden in Oekraïne.
Desondanks wordt het gedoogd, volgens Havryshko omdat de regering-Zelensky een politieke deal heeft gesloten met extreemrechts. 'Sinds 2022 stromen extreemrechtse activisten en netwerken massaal de veiligheids- en defensiesector binnen. In een situatie van totale oorlog en chronisch personeelstekort werd deze alliantie politiek gezien een uitkomst, misschien zelfs onvermijdelijk. Nu raakt ze steeds dieper verankerd.'
Het is volgens Havryshko dus deels uit pragmatisme dat Kyiv de extreemrechtse elementen in de strijdkrachten tolereert: geradicaliseerde militaire formatie vechten nou eenmaal ook hard en fanatiek. In ruil daarvoor krijgt extreemrechts legitimiteit, wapens, invloed en institutionele bescherming. 'Wat voortkwam uit oorlogsnoodzaak, ontwikkelt zich tot wederzijdse afhankelijkheid.'
Op mesoniveau geldt dit stilzwijgende akkoord ook voor de Europese partners van Kyiv. Het Westen weet dat het Oekraïense militairen nodig heeft om Rusland te verzwakken. 'En dus tolereren ze extremisten binnen de Oekraïense strijdkrachten, zolang die extremisten maar blijven vechten.' Sterker nog, erkenning van die ideologie en symbolen betekent het toegeven van een oncomfortabele waarheid, namelijk dat het neonaziprobleem in Oekraïne niet simpelweg een Kremlin-verzinsel is.