Het veelkoppige afvalmonster: waarom boetes alleen de stad niet schoon krijgen
22 november 2025, 07.00 uur · Aangepast 24 november 2025, 15.49 uur
Door: Bas le Cointre · Foto: AT5
Om het groeiende afvalprobleem in Amsterdam terug te dringen, zet de gemeente stevig in op het beboeten van afvalovertreders. Toezichthouders gaan dagelijks op zoek naar herleidbare gegevens op dozen en vuilniszakken die naast containers staan. Maar terwijl het aantal toezichthouders de laatste jaren toeneemt, lijkt het niet schoner te worden.
Bekijk hier de hele video over het opsporen van afvalovertreders - AT5
Naast de container op de Sarphatistraat liggen grote dozen van een bezorgdienst, opengescheurde vuilniszakken en zelfs een halve inboedel aan meubels. De twee toezichthouders van de gemeente Amsterdam kijken met een speurende blik naar het afval. Een van hen scheurt een zak open op zoek naar herleidbare gegevens, maar zonder resultaat.
Bij de volgende locatie met containers is het wel raak. Kleine, natgeregende dozen liggen verlept op straat. “Kijk, hier staat een kenmerk waar ik iets mee kan”, zegt toezichthouder Jelle de Jong. Het gaat om een etiket met een adres, daardoor kan de overtreder waarschijnlijk snel een boete verwachten. “Voor ons is dit dagelijkse kost. Amsterdam en afval, dat gaat niet goed samen.”
Afvalprobleem alleen maar groter
Met 14 miljoen bezoekers per jaar, 930.000 inwoners en een historische binnenstad is het schoonhouden van Amsterdam geen makkelijke opgave. Het afvalprobleem lijkt alleen maar groter te worden: statiegeldzoekers, drukte, maar ook problemen binnen de stadsreiniging spelen mee, toonde AT5 eerder aan. Een van de maatregelen die de gemeente inzet is het beboeten van mensen die hun afval verkeerd aanbieden. Maar hoe effectief is dat?
De gemeente beboet inwoners die hun afval verkeerd neerzetten. Wie afval naast een container plaatst, riskeert een boete van 110 euro en voor bedrijven loopt dat bedrag op tot 550 euro. Deze maatregel moet bijdragen aan een schonere stad, maar tot nu wordt het niet zichtbaar schoner.
Het Team Aanpak Bijplaatsingen begon in 2020 en bestaat uit toezichthouders die containers controleren op verkeerd aangeboden afval. Ze zoeken daarbij naar herleidbare informatie op achtergelaten dozen en soms ook in afvalzakken. "Dit zijn drie dozen van dezelfde persoon, terwijl er nog genoeg ruimte in deze container is", zegt Jelle. "Het is in Amsterdam puur een mentaliteitskwestie. Waarom maak je het karton niet klein en duw je het er dan in?"
Het team begon met 14 toezichthouders, maar inmiddels zijn dit er 53. Bij een overtreding worden foto’s gemaakt en die worden als bewijs naar kantoor gestuurd. Ze worden ondersteund door tien binnen boa’s op kantoor, zij kijken of er genoeg bewijslast is om een boete te schrijven. Ook boa’s op straat kunnen een afvalovertreding vaststellen als ze iets tegenkomen.
Foto: AT5
Opvallend genoeg daalt het aantal boetes sinds 2021, ondanks het toenemende aantal toezichthouders. Het aantal waarschuwingen blijft daarentegen nagenoeg gelijk. Niet elke overtreder krijgt namelijk meteen een boete. De boetes hebben betrekking op verschillende vormen van afvalovertredingen, zoals zwerfafval en verkeerd aangeboden bedrijfsafval. Toch gaat het in ongeveer 90 procent van de gevallen om verkeerd neergezet huisvuil.
Volgens toezichthouders komt de daling mogelijk doordat mensen beter op de hoogte zijn van het beboeten op afvalovertredingen. “Mensen snijden etiketten eraf voordat ze het naast de container zetten”, zegt Jelle. “Zonde van de moeite. Je kunt die energie beter steken in het goed aanbieden van je afval.”
Gedragswetenschapper Kees Keizer onderzoekt de effectiviteit van maatregelen tegen het afvalprobleem. Volgens hem kunnen boetes helpen om gedrag te veranderen, maar is handhaving ontzettend lastig. “Handhaving kost ontzettend veel tijd, energie en geld. En probeer maar eens te bewijzen van wie verkeerd neergezet afval precies is.”
Toezichthouder Team Aanpak Bijplaatsingen verzamelt bewijs - Foto: AT5
Ook de Rekenkamer concludeerde eerder in een rapport over de gemeentelijke aanpak van grofvuil dat handhaving lastig is. "Als overtreders zelden een waarschuwing krijgen of worden beboet, dan is de afschrikwekkende en daarmee corrigerende werking van toezicht en handhaving voor het naleven van regels beperkt." Maar hoe zorg je er als gemeente voor dat handhaving wel effectief is?
Boete van een paar duizend euro
In steden zoals Singapore en Calgary worden torenhoge boetes van omgerekend duizenden euro’s gegeven aan mensen die afval verkeerd aanbieden. Keizer heeft twijfels of dat ook in Amsterdam zou werken. “Mensen houden zich niet alleen aan de regels vanwege de boete, maar ook vaak vanwege de norm binnen hun opvoeding en sociale normen. Een te hoge boete kan juist averechts werken, dan gaan mensen zich soms uit verzet misdragen.”
Daarnaast is het volgens hem de vraag of zulke boetebedragen maatschappelijk wenselijk zijn. “Je wilt geen politiestaat worden. Veel mensen vergeten dat zijzelf of mensen om hen heen regelmatig in overtreding gaan.” Volgens hem gaat het vaak om situaties waarin bewoners met hun afvalzak naar beneden lopen, zien dat de container vol zit en dan bedenken om het “netjes” ernaast te zetten. “Maar even later ligt de hele straat alsnog vol zwerfafval, omdat het wegwaait of wordt meegenomen door vogels.”
Toezichthouders Team Aanpak Bijplaatsingen - Foto: AT5
De gemeente Amsterdam lijkt evenmin happig op het verhogen van de boetes. Er geldt namelijk een landelijke maximale hoogte voor bestuurlijke boetes, om rechtsongelijkheid tussen gemeenten te voorkomen. Amsterdam hanteert al het maximum en dit zomaar verhogen is niet mogelijk.
Afval trekt afval aan
"Veel mensen denken: dit ene zakje maakt niet het verschil, maar als je even niet oplet staat er binnen de kortste keren een hele inboedel naast", zegt Karel. Dit wordt het broken window principe genoemd of simpel gezegd: afval trekt afval aan. "We zien zelfs dat mensen bij het zien van rommel sneller geneigd zijn andere regels te overtreden", zegt Keizer.
Des te belangrijker is het dus dat de containers en hun omgeving schoon blijven. Daarom ruimen de toezichthouders, naast het registreren van afvalovertredingen, ook het vuil rond de containers op. “We halen spullen van de traanplaat rond de container af, want die moet vrij zijn zodat vuilniswagens de containers zonder problemen kunnen legen”, legt Jelle uit.
Per probleemlocatie noteren toezichthouders een score. Meer dan vijf bijplaatsingen betekent een D, helemaal schoon is een A+. De gemeente wil dat minstens 90 procent van de containerlocaties een B haalt. De norm werd nog niet gehaald. Vorig jaar was dat slechts 83 procent, een daling ten opzichte van de 85 procent een jaar eerder.
Ook het aantal meldingen van bewoners over grof afval en vervuilde containerlocaties nam opnieuw toe. In totaal kwamen er 159.528 meldingen binnen. Waar er in 2023 nog 14 meldingen per 100 inwoners werden gedaan, steeg dat vorig jaar naar 17 per 100 inwoners.
''Ik kom uit Rotterdam en daar speelt dit probleem niet zo erg als hier. Amsterdam spant echt de kroon''
"Ik kom uit Rotterdam en daar speelt dit probleem niet zo erg als hier", zegt toezichthouder Karel. "Amsterdam spant echt de kroon." Hij ziet regelmatig dezelfde namen langskomen. "Sommige mensen blijven overtreden, ook na meerdere boetes." Vooral bedrijven blijken soms serie-overtreders, al komen de meeste boetes terecht bij huishoudens. Vorig jaar ging het om ruim 10.000 boetes voor burgers en 819 voor bedrijven.
Voor mensen die keer op keer in overtreding gaan, bestaat er een last onder dwangsom. Zo krijgen burgers bij een derde overtreding een last onder dwangsom van 1250 euro en bedrijven van maar liefst 2500 euro. "Maar zelfs met deze dwangsom zijn er nog steeds burgers of bedrijven die in overtreding blijven gaan", zegt een zogeheten binnen boa, die liever anoniem wil blijven.
Bij een geconstateerde overtreding wordt de informatie met bewijsmateriaal doorgestuurd naar een binnen boa op kantoor. Zij kijken of de foto’s genoeg bewijs zijn om een overtreder te beboeten of te waarschuwen. "We sturen altijd een brief naar de overtreder met de mogelijkheid voor een telefonisch gesprek om ook hun kant van het verhaal uit te leggen", zegt een binnen boa.
Waar foto’s vroeger niet direct konden worden ingezien, kunnen overtreders die tegenwoordig online bekijken zodra de boete is verstuurd. Toch worden er nog steeds jaarlijks ruim drieduizend bezwaren ingediend. "Het hele justitiële apparaat van de gemeente raakt overbelast omdat zoveel mensen bezwaar maken", zegt Jelle. Bij navraag blijkt dat de behandeling van al die bezwaren de gemeente vorig jaar ruim 805.000 euro kostte.
Veelkoppig monster
Het afvalprobleem is volgens Keizer “een veelkoppig monster” dat niet met één maatregel is op te lossen. “Beboeten kan onderdeel van de oplossing zijn, maar dan moet het wel samengaan met andere maatregelen.” De gemeente richt zich in campagnes vaak op mensen die zich niet aan de regels houden, maar volgens Keizer is het effectiever om te benadrukken dat de meeste burgers wel netjes hun afval weggooien.
Keizer vindt dat de gemeente er vooral voor moet zorgen dat inwoners hun afval makkelijk kwijt kunnen. “In Amsterdam is de leefruimte kleiner dan in veel andere gemeenten. Mensen gaan hun afval echt niet dagenlang in huis bewaren”, zegt hij. “Het is dus niet heel vreemd dat sommige inwoners hun afval niet weer mee naar binnen nemen wanneer een container vol blijkt.”
''Als je boetes uitdeelt, maar het rond de containers vervolgens een rommel blijft, denkt men al snel dat er toch niet wordt gehandhaafd''
Kees Keizer - gedragswetenschapper
Ook moet de gemeente zorgen dat het er netjes uitziet rondom containers. "Je moet eigenlijk uitstralen: iedereen ruimt zijn rommel op en als gemeente zetten we daar vol op in", zegt Keizer. Nu wordt er veel in de vroege ochtend schoongemaakt, wanneer het rustig is en bijna niemand het ziet. "Je kunt reinigers beter op drukke momenten inzetten, dat heeft veel meer effect."
Zolang het afvalprobleem blijft groeien, is handhaven volgens Keizer noodzakelijk. Tegelijkertijd schuilt er een risico in. “Als een gemeente via borden of campagnes duidelijk maakt te beboeten, maar de openbare ruimte vervolgens toch vervuild blijft, dan denkt men al snel dat er niet wordt gehandhaafd”, zegt hij. "Het effect is dan dat inwoners concluderen dat de gemeente toch niets doet, met alle negatieve gevolgen van dien."
AT5 blijft de komende tijd onderzoek doen naar afvaloverlast in de stad en we willen graag jouw hulp. Heb jij vragen, ervaringen of heb je een (anonieme) tip? Laat dat dan weten!
Klik hier om rechtstreeks contact op te nemen met journalist Bas le Cointre of mail naar Bas.lecointre@at5.nl
https://www.at5.nl/artike(...)-niet-schoon-krijgen