Kabinet: Nederland is groot geworden met onteigenen, optie in Moerdijk

quote:

‘Nederland is groot geworden met onteigenen’

De opkoopregeling voor de inwoners van het dorp Moerdijk – de ‘Moerdijkregeling’ – wordt met ten minste een jaar verlengd, en uitgebreid met een fonds dat Moerdijkers financieel ondersteunt als ze in de knel komen door onzekerheid over de toekomst van het dorp. Voor schrijnende gevallen is een ‘behoorlijk budget’ beschikbaar, zegt staatssecretaris Jo-Annes de Bat van Klimaat en Groene Groei. ‘Het zal maatwerk worden, en dat moet netjes, onafhankelijk geregeld worden.’



De Bat vindt niet dat bestuurders als hijzelf een stem moeten hebben in de toewijzing van dat geld. Het is aan een onafhankelijke instantie om daarin het voortouw te nemen, bijvoorbeeld het zogenaamde directeurenoverleg. 'Als bestuurder kun je natuurlijk geen oordeel geven over wanneer iets een schrijnend geval is, of wanneer iemand echt hulp nodig heeft. Soms kan dat heel snel, soms zul je daar wat langer over na moeten denken. Maar we hebben een behoorlijke financiële pot kunnen creëren om dit allemaal te doen.'

Een definitief besluit over de plannen voor de uitbreiding van industrie- en energieprojecten rond Moerdijk laat waarschijnlijk nog maanden op zich wachten, ondanks de eerdere belofte dat eind juni een knoop zou worden doorgehakt. De Bat wilde twee weken geleden nog geen datum noemen waarop er duidelijkheid zou zijn over de gevolgen voor het dorp, omdat een zorgvuldige afweging volgens hem tijd vergt. 'We doen het onderzoek zo goed mogelijk en zo snel mogelijk, maar ook zorgvuldig.'

Als alle andere opties zijn opgedroogd, kan ook onteigening in beeld komen als een serieus scenario, zegt De Bat. Hij ziet dat het op veel plekken in Nederland al 'behoorlijk knelt' met de invulling van de schaarse ruimte. Want uiteindelijk is er veel mogelijk, als je mensen maar met een eerlijk verhaal benadert. 'We hebben ook hele boerderijen verplaatst van Zeeland naar de Flevopolder. Dat kunnen wij in dit land, maar wel op basis van onderbouwingen die zodanig hard zijn dat je ze ook kunt verantwoorden.'

Groot geworden met onteigenen
Onteigening kan pas aan de orde zijn als gesprekken en opties tot verkoop of woningruil op niets zijn uitgelopen, vindt De Bat. Aan de andere kant moet er geen taboe rusten op onteigening als ultieme optie. 'Nederland is groot geworden met onteigenen; het is een instrument in de koffer van de overheid, dat je soms moet inzetten. Vaak leidt dat niet eens tot grote paniek of woede: met een onteigeningsprocedure weten mensen vaak ten minste waar ze aan toe zijn. Ook dat moeten we dus niet groter maken dan het is.'

Minder vrijblijvend is wat De Bat betreft de optie om hele dorpen of buurtschappen op te heffen. Dat is ook nog maar zelden gebeurd, en je moet er wat hem betreft ook zo lang mogelijk mee wachten. 'Het gaat vaak om meer dan een dorp – het gaat al gauw om hele leefgemeenschappen, waar hele geschiedenissen liggen.' In het geval van Moerdijk ligt nu alsnog de vraag voor of het dorp wellicht toch behouden kan blijven. 'Dat gaan we nu heel goed onderzoeken.'

De Bat zoekt naar juridische instrumenten om te borgen dat er tot ten minste 2050 niets aan de situatie van Moerdijk verandert. Om een nieuw 'Groningen' te voorkomen is het zaak om nu wél goed te luisteren naar bewoners, ook als een definitief besluit over de toekomst van het dorp nog op zich laat wachten. 'Het is logisch dat mensen het liefst op hun plek blijven zitten, maar ze moeten wel zien dat ook de Rijksoverheid er voor ze is, met ze praat en naar ze luistert. Ik snap het ongemak, maar het is niet zo dat we niet naar ze luisteren.'

Onomkeerbaar proces
De gemeente Moerdijk besloot in december op eigen houtje het dorp op te heffen, terwijl de noodzaak daartoe volgens de staatssecretaris op dat moment nog ontbrak. 'De gemeente is voor de troepen uitgelopen. Zo is een onomkeerbaar proces ontstaan, waarin het dorp voor de beeldvorming al was opgegeven. Daarmee werd het wel lastig: het liefst maak je met zijn drieën tegelijk een keuze, zodat je dat kunt communiceren, en die onduidelijkheid niet hebt.'

Door al vroegtijdig uit te spreken dat het dorp Moerdijk beter kan verdwijnen, heeft de gemeente volgens De Bat een 'onomkeerbaar proces' gecreëerd dat nuchtere besluitvorming over de toekomst van het dorp in de weg stond. Het vertroebelde het zicht op de verschillende visies van betrokken overheden. 'Daardoor werd het dorp voor de beeldvorming al opgegeven. Ik ga ervan uit dat iedereen met het proces van toen oprechte stappen heeft gezet, maar de consequentie was wel dat niet alle overheden hetzelfde besluit namen.'

De Bat werd bij zijn aantreden als staatssecretaris, in februari, geconfronteerd met 450 hectare Moerdijkse grond die was bestemd voor de energietransitie, en daar moest hij het mee doen. Maar na enkele gesprekken met betrokkenen besloot hij zich niet zonder slag of stoot bij die situatie neer te leggen. 'Als je naar de bandbreedtes kijkt, is er ruimte om nog keuzes te maken. Het lijkt me heel normaal dat je daar vragen over stelt. Maar als bestuurder moet je ambtelijke adviezen wegen. Wat daaruit komt, is wat uiteindelijk telt.'

Grootschaliger scenario
De optie om het met de helft van het oppervlak te doen, leidde tot gefronsde wenkbrauwen bij provincie en gemeente. De vraag was bovendien of het voor de inwoners aanvaardbaar was als het proces weer opengetrokken zou worden. Maar, zo redeneerde De Bat: als je vindt dat een minder ingrijpend scenario 'hard' moet zijn, moet dat ook gelden voor een ingrijpender scenario. 'De inwoners waren niet blij, maar je moet vooral in gesprek over hoe je daar handen en voeten aan geeft.'

Eén ding staat ook voor De Bat als een paal boven water: de energietransitie is onvermijdelijk als je van fossiele brandstof af wilt. En dat die transitie voor iedereen gevolgen heeft, is niet altijd goed verteld. Daardoor zijn mensen vaak wél voor de energietransitie, maar willen ze geen lelijke mast in hun achtertuin. 'Uiteindelijk heb je die elektriciteit wel nodig. Daarom moeten op heel veel plekken kabels getrokken worden, terwijl Nederland wel zo'n beetje vol is. En dat maakt de gesprekken best ingewikkeld.'

Wat het ook wordt – onteigening, vertrekregelingen of toch volledig behoud voor het dorp – er zullen moeilijke gesprekken met inwoners gevoerd moeten worden over de keuzes die uiteindelijk de hele gemeenschap ten goede moeten komen, zegt De Bat. 'Dat is volgens mij het kenmerk van besturen. Ik ken op dit moment geen ander voorbeeld zoals Moerdijk. Ieder project staat op zichzelf; het is overal anders, maar je móet altijd rekening houden met leefgemeenschappen.'

quote:

Op zondag 12 juli 2026 10:46 schreef Lichtloper het volgende:

[..]
Zo'n beetje elk groot infrastructuur project is gepaard gegaan met grootschalige onteigeningen. De Afsluitdijk, de Deltawerken, de Betuweroute, de HSL, de lijst is oneindig.

quote:

Op zondag 12 juli 2026 18:17 schreef Jan_Onderwater het volgende:

[..]
Grappig, de Communistische Tering Troll is tegen onteigenen.