Met ook meteen maar de vraag hoe lang het duurt voordat de boel in elkaar dondert als Evo Morales inderdaad tot president wordt verkozen
ACHTERGROND terug naar index Achtergrond
Door Evert-jan Quak (vanuit La Paz, Bolivia voor Noticias) 13-12-2005
--------------------------------------------------------------------------------
Boliviaanse verkiezingen (2)
Guerra Sucia
Met nog een kleine week te gaan, worden de verkiezingscampagnes in Bolivia steeds gemener. In de media wordt gesmeten met valse beschuldigingen. In de volksmond wordt het de guerra sucia (vuile oorlog) genoemd.
Zo beschuldigt een televisiespotje van de rechtse partij Podemos van presidentskandidaat Jorge ‘Tuto’ Quiroga tegenstander Evo Morales van bedrog. De persoon die in spotje van Morales’ socialistische beweging MAS te zien is, is - volgens Podemos - niet de persoon die hij zegt te zijn. ‘Mentira’ (leugen) staat er daarom groot in beeld. Het is geen hardwerkende handelaar met weinig perspectief door het huidige economische beleid, maar een medewerker op het MAS-secretariaat, aldus het spotje.
De MNR (Movimiento Nacionalista Revolucionario, de partij van de in 2003 verdreven president ‘Goni’ Lozada) is ook op oorlogspad. De MNR richt haar pijlen op de MAS en de UN (Unidad Nacional, de middenpartij van presidentskandidaat Samuel Doria Medina). In zes verschillende filmpjes wordt de spot gedreven met de concurrenten, bijvoorbeeld door te beweren dat de aardappels voor de frietjes van Burger King in Bolivia, een van de bedrijven van Medina, niet uit Bolivia komen. In een ander spotje vertelt een Aymara-vrouw dat haar man haar jarenlang heeft verwaarloosd. ‘Evo is hetzelfde als mijn man. Ook hij verwaarloost zijn gezin. Als hij zich niet verantwoordelijk voelt voor zijn eigen familie, waarom zou hij dat dan wel doen voor ons allemaal?’
Gevaarlijk krachtenspel
De aantijgingen blijven natuurlijk niet onbeantwoord, en zo wordt het spel steeds schimmiger. De Corte Nacional Electoral, verantwoordelijk voor de verkiezingen, heeft het er maar druk mee. Bijna dagelijks komt er een nieuwe klacht binnen. Wie denkt dat het altijd zo is geweest, zit er naast. Dit is een nieuw fenomeen in Bolivia. Nooit eerder stelden de politieke partijen zich zo vijandig op ten opzichte van elkaar. Het is het resultaat van de steeds heftigere polarisatie in de Boliviaanse politiek waaraan het land langzaam ten onder dreigt te gaan. Politiek analist Jimena Costa: ‘De kandidaten verlagen zichzelf tot deze strategie omdat ze simpelweg niet de capaciteit hebben om een hegemonie op te bouwen. Ze vertrouwen er niet op dat hun eigen politieke programma kiezers aan ze zal binden.’
‘Het is een gevaarlijk krachtenspel,’ zegt Marcelo Varnoux, voorzitter van de Asociacion Boliviana de Ciencia Politica. ‘Het land bevindt zich in de grootste institutionele crisis sinds het begin van de democratie in 1982. Nu elke partij zich vijandig opstelt, de politiek polariseert en geen van de partijen een duidelijk meerderheid zal halen bij de verkiezingen, kan het land onregeerbaar worden. De roep om autoritaire krachten zal dan steeds luider klinken.’
Geen enkele partij wil weten van een bundeling van krachten. Podemos en MAS sluiten elkaar uit. Beide programma’s zeggen op alle punten precies het tegenovergestelde. De MNR zou best met MAS verder willen, heeft de vice-presidentskandidaat Guillermo Bedregal in een tv-debat gezegd, maar Evo Morales heeft meerdere malen gesteld dat hij nooit met een partij zal regeren die bloed aan de handen heeft. Tijdens de regeringsperiode van MNR-president ‘Goni’ opende het leger, in oktober 2003, het vuur op demonstranten. Zeker zestig mensen kwamen daarbij om het leven.
Politieke spagaat
Dat Evo Morales de verkiezingen zal winnen, lijkt op voorhand vast te staan. Toch zal hij naar verwachting niet meer dan 33 procent van de stemmen krijgen. Dat lage percentage lijkt, in een land waar de andere partijen het zo verbruid hebben, vreemd. Onder de Bolivianen hoort men daarvoor een aantal verklaringen. De meest praktische is dat niet iedereen in Bolivia zomaar kan stemmen. Je kunt alleen stemmen op vertoon van een identiteitsbewijs, en dat document kost geld. De MAS stemmen komen juist uit de meeste arme bevolkingsgroepen.
Een andere verklaring is dat de MAS zich te eenzijdig richt op de Aymara-cultuur in de hooglanden. Deze etnische vereenzelviging zou veel inwoners van andere gebieden schrik aanjagen, zoals in Santa Cruz in het oosten, Tarija in het zuiden en Beni en Pando in het noorden. Volgens velen grijpt de MAS bovendien te vaak naar het instrument van blokkades om het land stil te leggen. Dat argument hoor je ook onder Aymara en armen, want zij zijn degene die het meest te lijden hebben van de blokkades.
Het lage percentage voor de nieuwe president maakt het waarschijnlijk moeilijk om na de verkiezingen tot een stabiele regering te komen. Voor de afgevaardigden in het parlement geldt immers een andere verdeelsleutel die regionaal is bepaald. Alles wijst erop dat de MAS in drie departementen zal winnen en in de andere zes waarschijnlijk Podemos. Dat levert een politieke spagaat op: Morales zou dan president worden met een minderheid in het parlement. De MAS heeft in verschillende bewoordingen laten weten dat indien het parlement de president tegenwerkt, haar achterban het land zal platleggen met blokkades.
Er is nog een mogelijkheid die vooral afhangt van hoe groot de UN wordt. De UN nestelt zich in het politieke centrum. Ze doet veel minder mee in het polariserende spel en pakt de MAS minder hard aan. Een samenwerking tussen MAS en UN lijkt daarom een van de weinige mogelijkheden op een regeerbaar Bolivia na de verkiezingen. Of zoals Raul Loayza Montoya, algemeen secretaris van UN, het diplomatiek zegt: ‘We houden alle opties open. We wachten eerst de verkiezingsuitslag af. Maar een ding is duidelijk: de onderhandelingen na 18 december zullen erg moeizaam verlopen. Het verleden waarin er makkelijk akkoorden werden gesmeed tussen de verschillende partijen, ligt ver achter ons.’
Boliviaanse verkiezingen (1)
'Het slechts denkbare scenario'
Op dit moment gaat presidentskandidaat Evo Morales van het Movimiento al Socialismo (MAS) in de peilingen aan kop met 31 procent van de stemmen. Als tweede komt de rechtse Jorge ‘Tuto’ Quiroga (Podemos). Omdat beide laten weten nooit met elkaar te willen samen werken, kan na de verkiezingen een gevaarlijke situatie ontstaan. Zeker omdat de polariserende sentimenten inspelen op het regionaal nationalisme.
Het beloven spannende verkiezingen te worden in Bolivia. Op 18 december kiezen de Bolivianen naast een nieuwe president ook regionale afgevaardigden voor het parlement en prefecten voor de departementen. Een zegen voor de democratie, zou je zeggen, zeker als je het in een historische context plaatst; Bolivia heeft de twijfelachtige eer de meeste staatsgrepen op zijn naam te hebben. Na 1982 zette het land voorzichtig de eerste stappen naar democratie. Toch moet de eerste nog opstaan, die optimistisch is over de toekomst van een democratisch Bolivia.
Uiteenvallen in polemiek
Ruim twintig jaar democratie heeft de Bolivianen verbitterd. Het land is zo goed als onbestuurbaar. In het afgelopen jaar heeft het land drie presidenten versleten. De opbouw van democratische instituties is jammerlijk mislukt. ‘Ik zou graag optimistisch willen zijn over de nabije toekomst van mijn land,’ zegt de gerespecteerde journaliste en politiek analist Susana Seleme Antelo, ‘maar ik zie een toenemende frustratie. Het land dreigt uiteen te vallen in een met de dag groeiende polemiek.’
Susana Seleme maakt zich kwaad over het onverantwoordelijke gedrag van de politieke partijen. ‘Juist in de situatie waarin Bolivia nu is beland, heeft het land politici nodig zonder oogkleppen. Maar de twee belangrijkste politieke partijen gunnen elkaar het licht in de ogen niet. Daarmee leggen ze de roep van het volk om een stabiele democratie naast zich neer. De huidige situatie is werkelijk het slechts denkbare scenario.’
Collas en Cambas
De polarisatie is gevaarlijk omdat het inspeelt op gevoelens van regionaal nationalisme. Het oostelijk gelegen laagland rekent zich rijk met een van de grootste gasvoorraden van Latijns Amerika. Vooral in het departement Santa Cruz overheerst in de campagnes de roep om autonomie. Op het centrale plein van Santa Cruz de la Sierra, de tweede stad van het land, hangt een groot spandoek met de leuze ‘Autonomia ya’. Het symboliseert de angst van de rijke elite in Santa Cruz voor de onstabiele politieke situatie, voor de onrust die zich voor hun gevoel ver weg in de hoofdstad La Paz afspeelt. Maar de leuze legt vooral ook de racistische gevoelens bloot van de collas (bewoners van het hoogland) ten opzichte van de cambas (bewoners van het laagland).
De campagne van de rechtse partij Podemos van presidentskandidaat Jorge ‘Tuto’ Quiroga weerspiegeld die angst en de racistische vooroordelen in al haar vormen. Podemos schildert Evo Morales, een Aymara-indiaan uit de hooglanden, af als leugenaar. In televisiespotjes laat Quiroga telkens zien dat het sociale programma van de MAS een leugen (‘mentira’) is. Ook boezemt hij de mensen angst in over het zogenaamde antidemocratische gehalte van de MAS. Volgens Quiroga zal Bolivia onder Evo Morales terugvallen naar de situatie van begin jaren tachtig toen de grote drugskartels het er voor het zeggen hadden. Morales wil als voorman van de ‘cocaleros’ (cocaboeren) de heilige plant legaliseren.
Santa Cruz
Deze anticampagne wordt in de hooglanden lacherig afgedaan, maar in Santa Cruz komen Quitoga’s woorden weldegelijk aan. En dat is precies wat ‘Tuto’ voor ogen heeft: zijn machtsbasis in het rijkste deel van het land versterken. Zelfs de vele migranten uit de hooglanden die tegenwoordig in Santa Cruz wonen, zijn gevoelig voor zijn woorden. ‘Het bestaan dat ik en mijn familie hebben opgebouwd in Santa Cruz worden beter beschermd door Podemos. De MAS richt zich te veel op de problemen in de hooglanden en niet op die van Santa Cruz.’ Dat vertelt mij niet een camba, maar een fruitverkoopster die oorspronkelijk afkomstig is uit de hooglanden.
Kandidaat-prefect voor de MAS in Santa Cruz is Hugo Salvatierra. ‘In de hooglanden zijn we beter georganiseerd. Hier is het moeilijk om onze traditionele achterban te mobiliseren. Na verloop van tijd voelen zij zich verbonden met Santa Cruz. Toch bieden wij juist deze migranten een goed alternatief door de macht van de heersende camba-elite, ten gunste van de grote groep migranten.’ De cijfers zijn Salvatierra goed gezind, want de MAS was bij de laatste lokale verkiezingen in 2004 in Santa Cruz de partij die de hoogste groei kende. Salvatierra: ‘De prognoses voor dit jaar zijn ook goed. We hopen nog eens twintig procent meer stemmen te trekken.´
Ondanks de groeiende populariteit, zal de MAS de verkiezingen in Santa Cruz zeker niet winnen. Omdat de MAS vrijwel zeker wél de verkiezingen wint in de departementen van de hooglanden zal de polemiek ook na de verkiezingen zeker niet afnemen.
En ook nu geloven veel Bolivianen niet dat hun stem werkelijk iets zal veranderen, ondanks de ontelbare beschilderde muren met mooie leuzen over werkgelegenheid en veiligheid. ‘Ik vertrouw geen enkele kandidaat,’ antwoordt een taxichauffeur wanneer ik hem vraag op wie hij gaat stemmen. ‘Ze beloven de mooiste dingen maar vullen uiteindelijk de eigen zakken.’
Evert-Jan Quak is momenteel in Bolivia en volgt voor Noticias de aanloop naar de verkiezingen van 18 december.
www.noticias.nl
"We moeten ons bewust zijn van de superioriteit van onze beschaving, met zijn normen en waarden, welvaart voor de mensen, respect voor mensenrechten en godsdienstvrijheid. Dat respect bestaat zeker niet in de Islamitische wereld".