IND betaalde dit jaar al bijna 100 miljoen aan dwangsommen aan gedupee

quote:

IND betaalde dit jaar al bijna 100 miljoen aan dwangsommen aan gedupeerden
Dorien Pels | 5 september 2026

De IND betaalde dit jaar al 99 miljoen euro uit, veelal aan asielzoekers. Negen mensen kregen dit jaar al meer dan 100.000 euro aan dwangsommen uitbetaald, omdat de IND de wettelijke termijn waarbinnen er een besluit moest liggen, keer op keer overschreed.

In de eerste helft van dit jaar betaalde de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) al in totaal 99 miljoen euro aan dwangsommen. De ontvangers zijn mensen die asiel aanvragen of bijvoorbeeld verzoeken om gezinshereniging hebben lopen. Als de IND niet binnen de wettelijke termijn een antwoord heeft, kunnen zij naar de rechter stappen.

In 2026 hadden 46 mensen volgens de rechter recht op een totale dwangsom van meer dan 80.000 euro per persoon. In negen gevallen was de dwangsom zelfs hoger dan 100.000 euro. Dat blijkt uit de antwoorden van minister van Asiel en Migratie Bart van de Brink op schriftelijke Kamervragen van Ja21.

Hieruit blijkt dat de IND steeds grotere achterstanden heeft bij de beoordeling van asielaanvragen. In heel 2025 betaalde de IND ook al 79 miljoen euro aan dwangsommen uit; in 2024 was dat 27,8 miljoen euro. Gedupeerden kunnen naar de rechter stappen, die dan bepaalt of de IND een boete moet betalen als die niet binnen een bepaalde termijn met een beslissing komt.

Steeds opnieuw naar de rechter

Sinds 2024 tot en met mei 2026 hebben 143.190 personen zo’n beroep wegens niet-tijdig beslissen bij de rechtbank ingesteld. Daarvan zijn 16.570 personen twee keer of vaker door de rechter in het gelijk gesteld.

In de regel wordt de rechterlijke dwangsom vastgesteld op 100 euro per dag, met een maximum van 15.000 euro per persoon. Als er volgens de rechter een sterke prikkel nodig is ‘vanwege gebleken weigerachtigheid van het bestuursorgaan’, zo staat in de brief van de minister, rekent de rechter 250 euro per dag met een maximum van 37.000 euro per gedupeerde. Is het allemaal minder ernstig, dan wordt de dwangsom verlaagd naar 50 euro per dag.

De boete is in enkele gevallen zo hoog opgelopen omdat de gedupeerde steeds opnieuw naar de rechter kan stappen als de IND na uitbetaling nog niet beslist. Dan gelden opnieuw diezelfde wettelijke regels als hierboven.

‘Belangrijk rechtsmiddel’

Een ander deel van de dwangsommen zijn zogenaamde bestuurlijke dwangsommen. Dat is een standaardbedrag van 1442 euro per persoon als de IND te laat is, zonder tussenkomst van een rechter. Iemand die te lang wacht op een beslissing over of hij of zij bijvoorbeeld een verblijfsvergunning krijgt, kan een brief sturen. Dan krijgt de IND een deadline en treedt de standaarddwangsom direct in werking.

De minister wil de dwangsommen in de asielwet afschaffen. De Tweede Kamer is al akkoord. Het wetsvoorstel ligt nu bij de Eerste Kamer, de datum voor de behandeling is nog niet bekend. Vanuit de rechtspraak is er verzet tegen deze afschaffing. Zowel de Orde van Advocaten als de Raad voor de Rechtspraak vindt dat de minister de problemen bij de dienst moet aanpakken, in plaats van burgers dit belangrijke rechtsmiddel te ontnemen.

Een woordvoerder van de IND zei eerder in Trouw dat dwangsommen averechts werken. “We willen wel sneller beslissen, maar we kúnnen gewoon niet. Dwangsomprocedures maken dat alleen nog maar erger. Het systeem werkt niet en dat maakt dwangsommen zinloos.”

Het UWV en de toeslagenouders

Dezelfde discussie over het afschaffen van dwangsommen speelt ook bij andere uitvoerders van overheidsbeleid, onder meer ook bij uitkeringsorganisatie UWV en bij de hersteloperatie bij de toeslagenouders.

Bij de toeslagenouders is het opvallend dat het niet de politiek maar de rechtspraak zelf is die pleit voor afschaffing. De Raad van State (de hoogste bestuursrechter in Nederland) pleitte in het geval van de hersteloperatie in sommige gevallen voor afschaffing. Ouders trokken bij de rechter aan de bel omdat ze te lang moesten wachten op een besluit over hun compensatie.

Het Uitvoeringsorgaan Hersteloperatie Toeslagenaffaire (UHT), dat namens de overheid over de compensatie gaat, is meer dan 50.000 keer in gebreke gesteld en heeft al ruim 59 miljoen euro aan dwangsommen betaald aan ouders, waarvan 11 miljoen in 2025.

Het UWV betaalde zo’n 25 miljoen euro aan (bestuurlijke en rechterlijke) dwangsommen aan burgers die te lang moesten wachten, bijvoorbeeld op een beslissing over hun arbeidsongeschiktheid. Hier is het, net als bij de asielwet, de politiek die wil dat het rechtsmiddel wordt afgeschaft.