Poolwervel stort uitzonderlijk vroeg in: ‘Halverwege december moeten we gaan opletten’Het kan deze winter weleens erg koud worden. Eind vorige week stortte de polar vortex, ook wel de poolwervel genoemd, in. Dat is een enorme luchtwerveling boven de Noordpool die normaal gesproken de ijskoude poollucht op zijn plek houdt. Nog nooit gebeurde dat zo vroeg sinds het begin van de metingen, bijna zeventig jaar geleden.
Volgens Reinout van den Born, meteoroloog van Weerverteller.nl, is de poolwervel een soort cirkelvormige straalstroom die als een tol boven de Noordpool draait. 'Die houdt de koude lucht daar gevangen. Het is een soort muurtje dat eromheen staat.'
Vorige week werd die poolwervel op grote hoogte verstoord en stortte hij daar in. De gevolgen daarvan werken vanuit de stratosfeer langzaam naar beneden door. 'Het betekent dat in de stratosfeer de koude lucht nu kan ontsnappen en aan alle kanten de pool kan verlaten.'
Het duurt vervolgens zo'n vier tot vijf weken voordat dat effect ook aan het aardoppervlak merkbaar kan worden. Dan kan de ijskoude lucht vanuit de Noordpool ontsnappen, met mogelijk flinke kou-uitbraken op verschillende plekken op aarde tot gevolg.
Koude lucht komt dichterbij
Op grote hoogte is de luchtstroming inmiddels flink veranderd, waardoor de koude lucht daar al kan ontsnappen. Aan het aardoppervlak is dat effect nog niet merkbaar, maar volgens Van den Born zijn er op het noordelijk halfrond al veranderingen zichtbaar.
'Wat je wel ziet, is dat er in de drukverdeling op het noordelijk halfrond al dingen veranderen. Zelfs in Nederland zitten wij de komende tijd al aan de rand van de koude lucht, want de winter valt nu in in Scandinavië.'
De grens met de oostelijke wind die de koude lucht aanvoert, ligt de komende dagen volgens de meteoroloog net ten noorden van de Waddeneilanden.
Onontgonnen terrein
Dat de poolwervel zo vroeg in het jaar is ingestort, is voor meteorologen onontgonnen terrein, zegt Van den Born. 'Het is nog nooit eerder zo vroeg gebeurd, want normaal gesproken is hij nu nog aan het opbouwen.'
Hoe dat heeft kunnen gebeuren, is nog niet duidelijk. Wel zijn er aanwijzingen dat een bijzondere luchtdrukverdeling, die in oktober al ontstond, een rol heeft gespeeld. 'Dat heb ik nog nooit op die manier gezien.'
Mogelijk houdt de vroege instorting ook verband met El Niño. 'De El Niño van dit moment is ook onontgonnen terrein. We hebben nog nooit zo'n sterke meegemaakt als die zich op dit moment afspeelt.'
Volgens Van den Born maakt juist die combinatie van uitzonderlijke omstandigheden de aanloop naar de winter bijzonder. 'Er zijn meerdere dingen die we eigenlijk nog nooit eerder hebben meegemaakt en waarvan we dus ook niet precies weten wat voor effect ze zullen hebben op het weer bij ons.'
Strenge winter?
Toch is het volgens Van den Born nog te vroeg om te zeggen dat Nederland een strenge winter tegemoetgaat. Wel wijzen de seizoensverwachtingen erop dat de koude lucht deze winter verder naar het zuiden kan trekken dan normaal. 'Wat nog niet wil zeggen dat we er in Nederland ook meteen in komen, maar het ligt ook nu al dichtbij.'
Door de instorting van de poolwervel wordt vooral halverwege december een interessant moment. De sneeuwval van eerder dit jaar hing volgens Van den Born samen met een eerdere instorting van de poolwervel op 28 november vorig jaar. Toen duurde het ongeveer zes weken voordat de gevolgen merkbaar werden.
'Dus laten we nu na een week of vijf, zes, halverwege december, ook maar eens gaan kijken wat er gaat gebeuren.'