![csm_dpa_lady_liberty725256_c04827208a.jpg]()
Net als veel mensen dacht ik dat democratie draait op rationele kiezers die stemmen uit welbegrepen eigenbelang. Ik denk dat dat beeld niet klopt. Kiezers weten minder dan dat model aanneemt, wat niemand zal verbazen als je de politiek en de actualiteiten volgt. Uit tientallen jaren onderzoek blijkt dat ze vooral stemmen op identiteit en op een globaal gevoel of het goed gaat met het land.
Democratie heeft eigenlijk ook nooit rationele kiezers nodig gehad. Madison ontwierp het Amerikaanse systeem voor mensen die geen engelen zijn. Het grote voordeel is dat je slechte leiders kunt wegstemmen zonder bloedvergieten, en dat een vrije pers ellende zichtbaar maakt voordat het een ramp wordt. Amartya Sen merkte op dat een functionerende democratie met een redelijk vrije pers nog nooit een grote hongersnood heeft gehad. Onder Mao kostte de Grote Sprong Voorwaarts tientallen miljoenen levens, terwijl ambtenaren de oogstcijfers bleven opblazen omdat de waarheid vertellen gevaarlijk was.
Ik zie democratie daarom eerder als een vangnet. Ze voorkomt rampen, en gemiddeld worden landen er maar een beetje rijker van (goed bestuurde eenpartijstaten als Singapore groeien ongeveer even hard). Autocratie is meer een loterij, met een paar spectaculaire winnaars en een boel catastrofale verliezers. En het vangnet werkt nog steeds.. in april verloor Orbán na zestien jaar de verkiezingen en gaf hij dezelfde avond zijn nederlaag toe.
Wat gaat er dan wel mis? Vooral de spelregels, volgens mij. Om te beginnen heeft de toekomst geen stem. De VS geeft nu meer uit aan rente dan aan defensie, en daar iets aan doen levert geen stemmen op, want wie het gaat betalen mag meestal nog niet stemmen. Hier zette de Raad van State in 2019 met de stikstofuitspraak de vergunningen in het hele land op slot, omdat de politiek de uitstoot van de landbouw al tientallen jaren voor zich uit schoof.
Democratieën zijn ook erg goed geworden in tegenhouden en nogal slecht in bouwen. NIMBY-gedrag is eigenlijk welbegrepen eigenbelang dat perfect werkt. Een huiseigenaar die nieuwbouw tegenhoudt beschermt haar woningwaarde en haar uitzicht, en een miljoen van dat soort verstandige keuzes levert een generatie op die geen huis kan kopen.
Dan is er het gat tussen beloofd en geleverd. Britse regeringen beloofden jarenlang de nettomigratie terug te brengen naar de tienduizenden, en in het topjaar kwam die uit op 906.000:
![5ae65c1c-ea8a-48f1-89be-6ead9d22f68f.png]()
Wat je ook van migratie vindt, zoiets vreet aan het vertrouwen. Met parlementen vol hoogopgeleiden (Bovens en Wille noemen het diplomademocratie) is het geen wonder dat praktisch opgeleiden het gevoel hebben dat niemand voor ze opkomt. Volgens de OESO vertrouwen mensen die vinden dat ze iets te zeggen hebben hun regering ongeveer drie keer zo vaak als de rest.
Ik ben er vrij zeker van dat het vooral aan de spelregels ligt, omdat landen zo verschillen. Drie op de vier Zweden zijn tevreden over hoe hun democratie werkt. In Nederland is dat iets meer dan de helft. Amerikanen en Fransen zitten op drie op de tien, Grieken op nog geen kwart. De menselijke natuur is in Stockholm hetzelfde als in Athene, dus die kan niet het hele verhaal zijn.
De alternatieven zijn helaas niet beter.. Alleen goed geïnformeerde mensen laten stemmen klinkt aardig tot je vraagt wie de toets schrijft (in het Amerikaanse Zuiden gebruikten ze leestests om zwarte kiezers buiten de deur te houden). Het Chinese model werkt prima totdat iemand de leiding moet vertellen dat ze fout zit. Van bestuur door algoritmes hebben we hier al mogen proeven, toen de Belastingdienst in de toeslagenaffaire met een risicomodel tienduizenden gezinnen ten onrechte als fraudeur bestempelde. En een referendum maakt van een ingewikkelde vraag een simpel ja of nee, zie Brexit.
AI kan twee kanten op. Korte gesprekjes met AI verminderden het geloof in complottheorieën met zo'n 20%, maar in ander onderzoek werden chatbots minder nauwkeurig naarmate ze overtuigender werden gemaakt. De lange termijn baart me meer zorgen. Democratie verspreidde zich - deels in elk geval - omdat heersers de belastingen en de soldaten van hun burgers nodig hadden. Als AI gewone mensen economisch overbodig maakt, hebben heersers ze ook niet meer nodig, zoals nu al in de oliestaten. Zonder serieuze hervormingen schat ik de kans dat AI tussen 2030 en 2040 de greep van kiezers op hun regering verzwakt als behoorlijk groot.
Wat wel lijkt te werken, is mensen betere omstandigheden geven om samen na te denken. Het menselijk verstand is geëvolueerd voor discussies in relatief kleine groepjes, en dan maakt het nogal uit wie er aan tafel zit. Op sociale media en op inspraakavonden kies je jezelf, dus zitten daar vooral mensen die boos zijn of veel te verliezen hebben. Een inspraakavond over nieuwbouw trekt omwonenden die ertegen zijn, en de mensen die er zouden willen wonen zijn er niet bij, want die wonen er nog niet. Bij loting zit er een doorsnee van het land aan tafel, met ongeveer evenveel praktisch opgeleiden als in het land zelf, en die krijgt de tijd en goede informatie.
Ierland liet zien hoe dat kan werken. Gelote burgerberaden zochten het homohuwelijk en abortus maandenlang uit, en pas daarna volgden referenda die 62 en 66 procent haalden. Dat lijkt me een flink verschil met Brexit, waar van tevoren niemand had uitgezocht wat 'leave' eigenlijk inhield. In Frankrijk beloofde Macron de voorstellen van het klimaatberaad 'zonder filter' over te nemen, en vijf jaar later waren er volgens het Franse WWF nog maar 24 van de 149 echt uitgevoerd. Ons eigen Burgerberaad Klimaat zit er een beetje tussenin. Het kabinet nam in mei ongeveer de helft van de adviezen over, al ging het volgens de NOS vaak om plannen die er toch al lagen. Advies vragen en er niks mee doen heeft weinig zin.
In Oost-België heeft het Duitstalige parlement sinds 2019 een vaste gelote burgerraad, en wat die aanbeveelt moet worden uitgevoerd of anders uitgelegd. Zoiets zou ik ook willen, met wat meer tanden. Een gelote burgerkamer die het parlement kan dwingen over haar voorstellen te stemmen en wetten kan terugsturen die een langetermijntoets niet doorstaan, terwijl gekozen politici het laatste woord houden. Die burgers gaan dan over wat ze belangrijk vinden, en de toets komt van een onafhankelijk bureau dat uitrekent wat grote wetten over dertig of vijftig jaar kosten, een beetje zoals het CPB sinds 1986 met verkiezingsprogramma's doet. Zo'n kamer kan ook bij elk referendum een kort en eerlijk advies schrijven voor de stemgids die iedere kiezer thuis krijgt, zoals een geloot panel in Oregon al jaren doet. En voor elke nieuwe manier om een project tegen te houden zou ik er een oude schrappen, anders wordt dit gewoon de zoveelste vetoclub.
Internet en AI passen daar volgens mij goed bij, als je ze gebruikt om meer mensen aan zo'n tafel te krijgen en de tafels klein te houden. Taiwan stuurde in 2024 een sms naar 200.000 willekeurige telefoonnummers om een burgerberaad over nepadvertenties met deepfakes samen te stellen. Daarna praatten 447 mensen in groepjes van tien, met AI alleen als hulp bij het gesprek, en binnen een paar maanden werkten de aanbevelingen door in een nieuwe wet die platforms verplicht hun adverteerders te controleren en nepadvertenties weg te halen. In experimenten van DeepMind vonden deelnemers de groepsverklaringen van een AI-gespreksleider in 56% van de gevallen beter dan die van een menselijke, en de groepen werden er minder verdeeld van. Zo kun je honderden kleine tafels tegelijk laten draaien en toch zien waar ze het samen over eens zijn.
De rest van het land hoeft daar niet buiten te staan. Iedereen kan online meedenken, en software als Pol.is, die Taiwan ook gebruikt, laat dan vooral zien waar mensen het over de scheidslijnen heen eens zijn. Het oudste probleem van de kiezer is dat je een wet van 400 pagina's nooit gaat lezen, want dat is je ene stem gewoon niet waard. Een AI-assistent die zo'n wet en de afwegingen van het burgerberaad in gewone taal uitlegt, met de argumenten van beide kanten erbij, geeft iedere burger wat vroeger alleen Kamerleden hadden, namelijk een eigen staf.
Op sociale media werkt dat principe ook. Community Notes op X toont een toelichting alleen als mensen die het meestal oneens zijn hem allebei nuttig vinden, en een bericht met zo'n note wordt zo'n 46% minder gedeeld. Omdat de note vaak te laat komt, scheelt het over de hele levensduur van een bericht helaas maar zo'n 12%. Ik zou dat veel breder willen zien, dus timelines die belonen wat mensen aan beide kanten geloofwaardig vinden ipv wat je eigen club het kwaadst maakt.
Wel met een paar harde voorwaarden, want dezelfde AI die een gesprek helpt kan het ook sturen. De instructies aan de AI en de gespreksverslagen moeten openbaar zijn, en zo'n uitleg-assistent hoort een publieke voorziening te zijn, met toezicht van mensen van verschillende politieke kleur. En bij elke beslissing die mensen raakt moet een mens aanspreekbaar blijven, want de toeslagenaffaire laat zien wat er gebeurt als ambtenaren blind varen op wat een model aanwijst.
En volgens mij is de tijd daarvoor nu, nu onze 'heersers' gewone mensen nog nodig hebben. Noorwegen heeft ook olie en is een prima democratie gebleven, omdat de democratie er al stond voordat de olie kwam en de opbrengst in een staatsfonds voor alle Noren zit. Dat lijkt me de les voor AI. Leg de zeggenschap van burgers vast terwijl ze nog iets in te brengen hebben, en zorg dat de opbrengst van AI niet alleen bij een paar bedrijven terechtkomt. Daarbij zou ik klein beginnen, met lokale burgerberaden over concrete dingen als woningbouw, en daarna meten wat het oplevert.
Hoe zie jij de toekomst van de democratie en wat kan er verbeterd of veranderd worden?