27-08-2009
De vergeten woestijnstad
In januari 2008 startten Franse en Saudi-Arabische archeologen een vierjarig project in noordelijk Saudi-Arabië: onderzoek naar Hegra, of Mada’in Salih, de zuidelijkste stad van het Nabatese vorstendom met het beroemde Petra als hoofdstad. Ze hopen veel nieuws te leren over de Nabateeërs, een van ’s werelds geheimzinnigste volkeren.
We weten maar weinig van de cultuur van de Nabateeërs. Hun schrift kennen we alleen van inscripties op graftomben, tempels en gedenkstenen. Het volk liet geen brieven of religieuze geschriften na. Hun beroemdste (hoofd)stad Petra kennen we vooral van de koningsgraven en de tempels. Maar hoe de Nabateeërs leefden is (nog) grotendeels onbekend. Maar daar komt nu verandering in… Archeologen hebben in de Nabatese stad Hegra resten gevonden van huizen, bronnen en kanalen die dit stukje woestijn circa 2000 jaar terug tot leven brengen.
Monumentale graftomben
De Franse en Saudische archeologen die de opgravingen leiden zijn wild enthousiast over wat ze aantroffen. Woningen omgeven door beschermende stadswallen. Overblijfselen van keramiek en gobelins die lijken op de beroemde Koptische weefsels uit Egypte En kanalen en regenputten om het spaarzame regenwater op te vangen. Enkele daarvan worden nog altijd gebruikt door bedoeïenen uit de streek. Maar de grootste blikvangers zijn de ongeveer honderd in de rotsen uitgehakte monumentale graftomben met versierde voorgevels én de ruim duizend kleinere aarden of stenen grafheuvels.
“Het eenzame paleis”, een van Hegra’s honderd grafkamers. © Hubert Raguet / LookatSciences
Wilde orgieën
Onze kennis over de Nabateeërs is beperkt. Vrijwel alles wat er schriftelijk is overgeleverd, weten we van de Griekse historici Diodoros en Strabo. Maar hun informatie is soms heel tegenstrijdig. En dat maakt nieuwsgierig. Zo vertelt Diodoros dat de Nabateeërs een handelsvolk zijn dat met karavanen door dorre woestijngebieden reist en met kamelen en schapen in tenten leeft. Ze eten vlees en wilde planten en drinken melk (geen wijn). Ze bouwen geen huizen en verbouwen geen gewassen. Ze beroven karavanen en plunderen schepen in de Rode Zee. Strabo schets een heel ander beeld. In zijn verhalen geeft hij een levendige beschrijving van Nabateeërs die in fraaie steden wonen en een aangenaam bestaan leiden. Trefwoorden in de epistels van Strabo zijn: wilde orgiën met zangeressen, liters wijn in gouden bekers en overdadige feesten bij vorstelijke graftomben. Een grotere tegenstelling is bijna niet mogelijk.
Volgens de Griekse historicus Strabo leidden de Nabateeërs een aangenaam bestaan vol met wilde orgiën met zangeressen, liters wijn in gouden bekers en overdadige feesten bij vorstelijke graftomben. © Wikimedia Commons
Toen in 106 na Christus het Nabatese rijk onderdeel werd van de Romeinse provincie Arabia, zetten de Nabateeërs hun dagelijks leven in elk geval voort met handel en landbouw. Uiteindelijk werd het noorden van het Nabatese rijk bestuurlijk onder Arabia gebracht en ging het zuiden samen met Hegra en Petra op in de provincie Palestina Tertia. Daarmee verdwenen de Nabateeërs uit de geschiedenis.
De handelskaravanen van de Nabateeёrs waren de levensaders in het Nabatese Rijk. Hoofdstad Petra was het knooppunt in het netwerk van karavaanwegen. © ThrillSeeker
Prachtige grafmonumenten
Strabo meldt ook dat de Nabateeërs hun doden niet begroeven. Dat klopt in elk geval niet, want juist de begraafplaatsen maken nu, eeuwen later, een verpletterende indruk. Veel grafmonumenten in Hegra zijn met een vaas boven de ingang verfraaid, andere met adelaars en slangen, mythische wezens als griffioenen of geometrische figuren zoals zonneschijven en rozetten. Bij de graven liggen gebouwen waar banketten werden gehouden om doden te gedenken en goden te vereren. Deze handelingen kunnen ook binnen in het grafmonument hebben plaatsgevonden.
Geliefde godinnen
Ook van de godsdienst van de Nabateeërs weten we nog maar bitter weinig. Deze moeten we reconstrueren via andere bronnen en de paar inscripties met godennamen die we kennen van andere culturen uit hetzelfde gebied. Hun oppergod Dushara was misschien afgeleid van de Syrische Baäl en de Griekse goden Dyonisos en Zeus. Veelvoorkomende afbeeldingen zijn de adelaar en een groot stenen vierkant met ogen, en soms ook met een neus en mond. Deze afbeelding wordt gezien als veruit de belangrijkste vrouwelijke god, godin al-Uzza. Ze heeft iets van de Egyptische Isis maar ook van Venus of Afrodite, dus van een moeder-, liefdes- en vruchtbaarheidsgodin.
Al-Uzza was de belangrijkste godin van de Nabateeёrs.
.Al-Uzza was in de voorislamitische tijd een van de drie geliefde Arabische godinnen. Het kostte Mohammed later veel moeite om zijn landgenoten ertoe over te halen hen op te geven ten gunste van de ene god, Allah. Er wordt verteld dat hij in een openbaring de boodschap kreeg de drie godinnen als halfgoden te erkennen. Later is dat herroepen onder vermelding dat het duivelse ingevingen waren, de ‘duivelsverzen’ waarnaar Salman Rushdie in zijn gelijknamige bestseller duizenden jaren later verwijst. Maar vrouwen werden niet alleen als godinnen vereerd. Alles wijst erop dat de vrouw überhaupt een vrij hoge status genoot. Vrouwen waren bijvoorbeeld erfgerechtigd en mochten geld en onroerende goederen bezitten.
Veelbelovende vondsten
Hoewel de Nabateeërs vrij onbekend zijn, hebben hun geschiedenis en cultuur sporen nagelaten in de vroegchristelijke en islamitische godsdienst en cultuur. Hun rijk was erg invloedrijk, juist toen het christendom nog jong was. Met de overname door de Romeinen en de deling van het Nabatese rijk zijn de sporen van de cultuur verdwenen. Maar misschien kunnen de opgravingen die de komende jaren worden uitgevoerd, ons meer leren over dit ‘vergeten volk’. De vondsten die tot dusver zijn blootgelegd, zijn in elk geval zeer veelbelovend.
Dit artikel is een ingekorte versie van het artikel Archeologen werpen nieuw licht op de Vergeten Woestijnstad in Wetenschap in Beeld nr. 09/2009
(Kennislink)
Topicgallery™ : 
